วัวชน วัฒนธรรมแดนใต้

วัวชน วัฒนธรรมแดนใต้
มุมมองของนักวิชาการด้านระบบสืบพันธุ์
ศ.น.สพ.ดร. มงคล เตชะกำพุ
คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อ.น.สพ.สุพิชฌาย์ แก้วมา
คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

“ถ้าจะพูดถึงวัวชน บางคนมองว่าเป็นการพนัน บางคนมองว่าเป็นกีฬา บางคนว่าเป็นวัฒนธรรม วิถีชีวิตของคนภาคใต้ บางคนบอกเป็นการทรมานสัตว์ แต่สำหรับผมแล้ว ในฐานะนักวิชาการ ผมว่าวัวชนน่าสนใจในการทำวิจัยในหลากหลายประเด็นเลยทีเดียว”

ผมใช้เวลากลางเดือนมีนาคมปีนี้ (๒๕๖๑) ไปเยี่ยมสนามวัวชน อำเภอรัตภูมิ สงขลาและดูการเลี้ยงวัวชนด้านหลังของสนามวัวชน กับทีมงานสัตวแพทย์ของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (อาจารย์ยอด และอาจารย์มิ้ม ที่เคยเป็นลูกศิษย์ปริญญาเอกที่ท่านคณบดี อาจารย์อุษา ได้กรุณาให้ผมเป็นพี่เลี้ยงวิจัยของอาจารย์ทั้งสองคน) ร่วมกับหมอสุพิชญาย์ (หมอเอ็ด)ที่มีความประสงค์จะเรียนต่อปริญญาเอก โดยอยากศึกษาเกี่ยวกับระบบสืบพันธุ์ของวัวชน

วัวชน สมบัติล้ำค่าของคนภาคใต้
วัวชนเป็นวัวพื้นเมืองภาคใต้ของประเทศไทย ทางภาคเหนือก็มีบ้าง แต่ไม่มากนัก ชาวใต้นิยมเลี้ยงเพื่อใช้ในประเพณีชนวัวที่เป็นมรดกของชาวใต้และเป็นตัวสืบทอดทางวัฒนธรรมมายาวนานกว่า ๕๐๐ ปี วัวพื้นเมืองที่ใช้ชนจะใช้เพศผู้เท่านั้น ซึ่งมีลักษณะเด่นต่างจากวัวพันธุ์อื่น ๆ คือ มีกล้ามเนื้อคอและอกขนาดใหญ่แข็งแรง บั้นท้ายมีขนาดเล็กและเรียวลาดลง
พ่อวัวชนแต่ละตัวมีมูลค่าหลายแสนถึงล้านๆ บาท แต่บางตัวเจ้าของก็บอกไม่สามารถคิดมูลค่าได้ บางตัวมีความผูกพันกับเจ้าของ แม้เวลาแพ้ก็กลับเข้าค่าย และไม่ได้นำไปเชือดแต่อย่างใด ดังนั้นวิถีวัวชนจึงแตกต่างจากวัวนมและวัวเนื้อที่เมื่อไม่มีประโยชน์ก็จะส่งไปโรงฆ่าเพื่อเป็นเนื้อต่อไป
ชื่อพ่อวัวชนแต่ละตัว จะดูชื่อเป็นนักรบมากทีเดียว เช่น โคสิงห์สยามลูกทัพฟ้า โคโหนดพิชัยยุทธ โคนิลเพชรหัวใจสิงห์ โคแดงพลังสิงห์เจ้าปัญญา เป็นต้น ดูๆ ก็คล้ายกับนักมวยที่มักจะมีชื่อที่น่าเกรงขาม และต่อท้ายด้วยชื่อค่ายมวยดัง วัวชนกับนักการเมืองทั้งในท้องถิ่นและระดับประเทศเป็นของคู่กันเลยทีเดียว จึงมักพบนักการเมืองในสนามวัวชน
ความเล่าว่า วัวชน ชนกันยังไงก็ไม่ตาย จากที่ผมได้ดูในยูทูบ ตัวไหนสู้ไม่ได้ก็จะวิ่งหนีไปรอบๆ ด้วยคราบเลือดที่ติดตามเขา และบาดแผลตามตัว แต่บางตัวก็มีเขาแตก เขาหัก หรืออาจต้องกลับไปกินใบบัวบก ช้ำในที่ค่ายของตัวเอง
วัวชนต้องมีร่างกายแข็งแรง แกร่ง ปกติคนเลี้ยงประจำตัวจะเอาออกเดินตอนเช้าเป็นสิบกิโล เรียกว่าทั้งคนเลี้ยงและวัวคงจะแข็งแรงทั้งคู่ คนเลี้ยงประจำตัวเหมือนพี่เลี้ยงประจำตัวนักมวยจะดูแลตลอด ก็จะนำมาผูกโยงกับเสาตั้งแต่เช้ายันเย็น เพื่อให้ทนแดด ทนฝน หรือฝึกความอดทน เพราะภาระกิจในภายภาคหน้านั้น ยังต้องลำบากตรากตรำในการชน ให้หญ้า(หญ้าหวายข้อ) ในคอกจะมีการสุมไฟ ให้อบร้อน แต่ละตัวก็จะมีคอกของตนเอง ข้างๆ ก็จะมีซองให้อาบน้ำ ขัดสีฉวีวรรณ

ขาหน้าของวัวชนมีความสำคัญมาก เพราะจะต้องรับน้ำหนักเวลาต่อสู้กัน เหมือนรถขับเคลื่อนด้วยล้อหน้า ขาหน้าจึงต้องแข็งแรง ในขณะที่ขาหลังต้องทรงพลัง เหมือนติดเพลาชั้นดี ทำหน้าที่ประคองให้ทรงตัวอยู่ได้ เวลาชนกันทำให้นึกถึงซูโม่ญี่ปุ่น ที่เอาหน้าชนหน้า มือปัดไปมาให้อยู่ในตำแหน่งที่ได้เปรียบ หรือจะนึกภาพของเวลาเขาเข้าสกรัมแย่งลูกรักบี้ก็ไม่ปาน
ดังนั้นวัวชนที่มีขนาดคอและอกใหญ่จะได้เปรียบมากกว่าในการชน นอกจากนี้วัวชนจะมีกระดูกที่ใหญ่ แต่มีกล้ามเนื้อมีสัดส่วนน้อยกว่า ทำให้มีความคล่องตัวและปราดเปรียวเมื่อทำการชน ส่วนของขา ข้อเท้าและกีบของวัวชนจะเป็นฐานที่แข็งแรงส่งเสริมความสามารถในการชน และลักษณะสำคัญอีกอย่างหนึ่งคือส่วนของเขา ซึ่งปลายยอดเขาของโคชนจะโค้งเข้าด้านใน ซึ่งจะใช้เป็นอาวุธที่สำคัญต่อการชน (อาคม, ๒๕๔๓)

 

 

ในส่วนวัวพื้นเมืองเพศเมียเป็นส่วนสำคัญอย่างมาก เพื่อใช้ในการผลิตลูกวัวชน และยังสามารถส่งถ่ายลักษณะรูปร่างลักษณะที่ดีไปยังลูกวัวได้ด้วย แต่ในปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลของระบบสืบพันธุ์เพศเมียหรือข้อมูลการเจริญเติบโตของวัวชนพื้นเมืองเพศเมียใดๆ ดังนั้นการศึกษาในส่วนของระบบสืบพันธุ์เพศเมีย เพื่อให้ทราบลักษณะปกติ รวมถึงค่าปกติที่เป็นมาตรฐานของฝูงการผลิตวัวชนจึงเป็นจุดสำคัญที่น่าจะทำการศึกษา

การผลิตน้ำเชื้อแช่แข็งถือเป็นส่วนสำคัญอย่างมาก เนื่องจากในปัจจุบันมีเพียงภาคส่วนราชการของกรมปศุสัตว์ผลิตน้ำเชื้อแช่แข็งวัวชนที่ถูกต้องตามกฏหมาย แต่ยังไม่แพร่หลาย ด้วยพื้นเพความเชื่อและประเพณีพื้นเมืองของผู้เลี้ยงวัวภาคใต้ เชื่อว่าการที่พ่อวัวถูกรีดน้ำเชื้อจะทำให้วัวชนมีความสามารถในการชนลดลง เช่นเดียวกับไก่ชน ที่เจ้าของบางรายเชื่อว่าถ้ารีดน้ำเชื้อแล้วจะชนไม่เก่ง ไปๆ มา ๆ ความเชื่อคล้ายๆ กัน
ความเชื่อนี้คงจะมาถกเถียงกันยากว่าจริงหรือไม่จริง แล้วแต่ความเชื่อ เขาว่า ไม่เชื่ออย่าลบหลู่ เผื่อมารีดแล้ว ชนแพ้ คงจะโทษว่า เพราะไปรีดน้ำเชื้อมาเป็นแน่แท้?????

เจ้าของพ่อวัวชนบางรายยังเกิดการหวงสายพันธุ์ของวัว ไม่ต้องการให้ผู้เลี้ยงคนอื่นๆ หรือกลุ่มอื่นๆ ได้รับลักษณะเด่นของวัวชนของตนเองไปพัฒนาสายพันธุ์ต่อ อันนี้คงจะจริง เพราะตอนไปทำวิจัยเรื่องแพะ ไปเจอฟาร์มที่มีพ่อพันธุ์แพะรูปหล่อ หุ่นลำสัน แข็งแรง ชนะประกวดมาจนนับไม่ถ้วน เจ้าของก็ไม่อยากให้รีดน้ำเชื้อ เพราะไม่ต้องการให้แพร่พันธุ์ออกไปเช่นกัน จึงทำให้การกระจายสายพันธุ์แพะและวัวชนถูกจำกัดเพียงภายในกลุ่มผู้เลี้ยงวงแคบเท่านั้น โดยข้อมูลการรีดน้ำเชื้อหรือข้อมูลคุณภาพน้ำเชื้อที่รวบรวมได้ในปัจจุบันเป็นข้อมูลของน้ำเชื้อวัวชนที่ปลดระวางจากการชนหรือเป็นวัวชนที่มีอายุมากไม่สามารถชนได้แล้วเท่านั้น (จรัญ และผกาพรรณ, ๒๕๔๓)

นอกจากนี้แหล่งที่มาของสายพันธุ์ ยังไม่มีการสรุปแน่นอน เท่าที่ฟังผู้เกี่ยวข้องได้ให้ข้อมูลว่า บางตัวมีเชื้อพันธุ์ของวัวป่า เนื่องจากเชื่อว่ามีความก้าวร้าวดุดัน บางฟาร์มก็มีการผสมข้ามพันธุ์กับวัวพื้นเมือง เช่น วัวขาวลำพูน ทั้งนี้เพื่อให้มีความแข็งแรง อดทนในการต่อสู้ เรื่องนี้น่าสนใจมาก น่าจะทำการจัดตรวจสอบสายพันธุ์ด้วยวิธีทางชีวโมเลกุล ซึ่งคงไม่เกินความสามารถของนักวิจัยไทย

ดังนั้นการศึกษาวิจัยในวัวชนจึงยังค่อนข้างมีข้อมูลที่จำกัด ซึ่งทำให้การนำไปประยุกต์ใช้เพื่อให้เกิดลูกหลานที่มีลักษณะเด่นตามสายพันธุ์ ใช้ในการคัดเลือกสายพันธุ์ค่อนข้างลำบาก คือข้อมูลพื้นฐานยังไม่มี วิธีการที่นิยมใช้ในการผสมพันธุ์ในปัจจุบัน คือ เทคโนโลยีการผลิตน้ำเชื้อแช่แข็ง (semen cryopreservation) ในการผสมเทียม (Artificial insemination, AI) เนื่องจากเป็นวิธีการที่สะดวก สามารถลดปัญหาของการติดเชื้อโรคทางระบบสืบพันธุ์ ลดปัญหาการขนส่งพ่อพันธุ์เพื่อมาผสมกับแม่พันธุ์ ลดอันตรายที่เกิดจากพ่อพันธุ์ที่มีขนาดใหญ่เมื่อขึ้นขี่แม่พันธุ์ที่มีขนาดเล็กกว่าได้ และที่สำคัญยังมีส่ววนช่วยเพิ่มลูกวัวได้อย่างรวดเร็วกว่าวิธีธรรมชาติ นอกจากนี้ยังอนุรักษ์สายพันธุ์ที่ดีและผลิตสายพันธุ์ที่เกิดจากพ่อพันธุ์ชั้นดีกับแม่พันธุ์ชั้นดีได้อีกด้วย

วิจัยอะไรดีในวัวชน
1. ความเป็นมาของสายพันธุ์ (Phylogenic tree)นับว่ามีความสำคัญ และเจ้าของบางรายต้องการรู้เพื่อนำไปสร้างสายพันธุ์ที่แข็งแกร่ง และลักษณะดี
2. ลักษณะเด่นและลักษณะจำเพาะของระบบสืบพันธุ์ของวัวชนยังไม่พบว่ามีการศึกษามาก่อน ทั้งการศึกษาทางมหกายวิภาค จุลกายวิภาค และการศึกษาการทำงานของส่วนต่างๆ เมื่อเปรียบเทียบกับในวัวชนิดอื่นๆ ด้วยการศึกษาระบบทางการสืบพันธุ์นี้จำเป็นเพื่อใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานในการคัดเลือกพ่อพันธุ์ เตรียมความพร้อมสู่การเป็นพ่อพันธุ์ และเพื่อเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาพัฒนาเทคโนโลยีชีวภาพทางการสืบพันธุ์ต่อไป
3. กระบวนการผลิตและการแช่แข็งน้ำเชื้อเป็นวิธีการเก็บรักษาน้ำเชื้อด้วยวิธีการลดอุณหภูมิของน้ำเชื้อให้อยู่ในอุณหภูมิระดับเยือกแข็งที่สามารถรักษาสภาพเซลล์และการทำงานของตัวอสุจิ ปัจจัยสำคัญที่มีผลต่อความสำเร็จในการแช่แข็งน้ำเชื้อ ทำให้ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการสืบพันธุ์ของวัวชนได้
4. วัวชน ทนร้อน มียีนส์ทนร้อน? พ่อวัวชนเป็นวัวที่ต้องมีการฝึกให้อดทน ต้องทนอากาศร้อน ทนฝน น่าสนใจมียีนส์ทนร้อนแฝงหรือไม่ ล่าสุดทางนิวซีแลนด์ได้ปรับสายพันธุ์วัวนมให้มียีนส์ทนร้อน (gene editing) แล้วพยายามมาติดต่อเป็นพันธมิตรทางการค้ากับเรา

ท้ายสุด กล่าวได้ว่าเนื่องจากวัวชนที่มีลักษณะดีมีมูลค่าสูงเมื่อเทียบกับสัตว์เศรษฐกิจอื่นๆ ดังนั้นการเพาะขยายจำนวนให้มากขึ้นจึงมีความจำเป็นและเป็นที่ต้องการของตลาด เทคโนโลยีชีวภาพทางการสืบพันธุ์ (Assisted reproductive technology, ART) ไม่ว่าจะเป็นการรีดเก็บน้ำเชื้อ การแช่แข็งน้ำเชื้อ การผสมเทียม การย้ายฝากตัวอ่อน ตลอดจนการศึกษาเชิงลึกในด้านพันธุกรรมโดยใช้เทคโนโลยีทางชีวโมเลกุลเพื่อให้มีการพัฒนาสายพันธุ์ และเก็บรักษาพันธุ์ในอนาคต
(ขอขอบคุณ คุณวงศ์ วชิระ ขาวทอง นายสนามวัวชน รัตภูมิ จังหวัดสงขลา ที่อนุญาตให้เข้าเยี่ยมชมสนามและคอกวัวชน)

เอกสารอ้างอิง:
อาคม เดชทองคำ. หัวเชือกวัวชน. พิมพ์ครั้งที่ 1. กรุงเทพมหานคร: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย; 2543. 282 หน้า.
จรัญ จันทลักขณา, ผกาพรรณ สกุลมั่น. วัวชนกับคนใต้. พิมพ์ครั้งที่ 1. ศูนย์วิจัยและพัฒนาการผลิตกระบือและโค สถาบันสุวรรณวาจกกสิกิจฯ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์: อักษรสยามการพิมพ์; 2543. 352 หน้า