ความคิดทางเศรษฐศาสตร์บางประการ

ความคิดทางเศรษฐศาสตร์บางประการ

รศ.ดร.สมศักดิ์ แต้มบุญเลิศชัย

การบิดเบือนราคา(Price Distortion)

ในทางเศรษฐศาสตร์ “ราคา”เป็นสิ่งที่มีความสำคัญ ราคาแสดงถึงมูลค่าของสินค้า บริการ และสิ่งอื่นๆที่คิดออกมาเป็นตัวเงินได้ ในตลาดเสรี ราคาจะถูกกำหนดโดยสภาพของอุปสงค์และอุปทานและสะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าหรือต้นทุนการเสียโอกาสในสิ่งของต่างๆ หากสินค้าใดมีคนต้องการมาก และมีไม่เพียงพอต่อความต้องการ ราคาก็จะปรับตัวสูงขึ้น ในทางตรงกันข้าม หากสินค้ามีมากเกินความต้องการ กลไกลตลาดก็จะทำให้ราคาสินค้าปรับตัวลดลง จนถึงสถานการณ์ดุลยภาพหรือสภาพสมดุลย์ที่ราคาไม่มีการเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงนอกจากมีปัจจัยต่างๆที่มีผลกระทบต่อสภาพอุปสงค์และอุปทานเกิดขึ

โดยทั่วไป ราคาสินค้าและบริการและสิ่งอื่นๆ จึงสะท้อนถึงคุณค่าของสิ่งนั้นในสายตาของบุคคลในสังคม อย่างไรก็ตาม ราคาสินค้าอาจถูกบิดเบือนได้ เช่น ในกรณีที่รัฐบามีการกำหนดหรือราให้สินค้ามีราคาที่สูงกว่าหรือต่ำกว่าที่รัฐได้กำหนดไว้ หในกรณีที่ตลาดสินค้าไม่มีการแข่งขันที่เสรี เช่นในกรณีที่ผู้ผลิตสินค้าอำนาจตลาดสูงเหนือคู่แข่ง ก็อาจตั้งราคาที่สูงกว่าต้นทุนมากได้

ในประเทศกำลังพัฒนา กลไกตลาดไม่สามารถทำงานได้เต็มที่ แลแทรกแซงโดยรัฐบาลในลักษณะต่างๆ เช่นในกรณีของประเทศที่ดำเนินนโยบายเศรษฐกิจแบบสังคมนิบรการและปัจจัยการผลิตไม่ได้สะท้อนถึงมูลค่าที่แท้จริงของสิ่งนั้นๆ ทั้งนี้อาจเป็นเพราะว่ารัฐบาลต้องการที่กำหนดให้ราคาสินค้าสูงกว่าหรือต่ำกว่าที่ควรจะเป็น ด้วยเหตุผลต่างๆนานา เช่น กำหนดอัตราค่าจ้างไว้สูงเพื่อให้ผู้ใช้แรงงานมีรายได้สูง ตั้งราคาผลิตผลการเกษตรไว้สูงกว่าราคาตลาดเพื่อให้เกษตรกรสามารถขายผลิตผลได้ในราคาดี หรือเพื่อได้คะแนนเสียงจากเกษตรกร และกำหนดราคาของสินค้าที่มีความจำเป็นต่อการครองชีพของประชาชนให้มีราคาต่ำ เพื่อลดค่าครองชีพของประชาชนผู้บริโภค แต่บ่อยครั้งการกำหนดราคาที่ไม่สอดคล้องกับสภาพความต้องการของตลาดนี้ มักจะส่งผลที่ตรงกันข้ามกับสิ่งที่พึงปรารถนา เช่นทำให้เกิดการขาดแคลนสินค้า ผู้ผลิตไม่ยอมสินค้า เกิดสภาวะการกักตุนสินค้า หรือการซื้อขายสินค้าในตลาดมืด ซึ่งในแต่ละอย่างล้วนสร้างความเดือดร้อนให้แก่ประชาชนที่รัฐต้องการจะช่วยเหลือ

ในประเทศที่มีการใช้ระบบเศรษฐกิจแบบสังคมนิยม ซึ่งนโยบายเศรษฐกิจและราคาสินค้าต่างๆถูกกำหนดโดยรัฐบาล และกลไกตลาดไม่สามารถทำงานได้ มักมีการบิดเบือนราคามากกว่าประเทศอื่นๆ(โปรดดูบทความ”ระบบเศรษฐกิจ”ที่มีการวิเคราะห์เปรียบเทียบถึงข้อดีและข้อเสียของระบบสังคมนิยมและทุนนิยม)

ในบางประเทศ ความต้องการที่จะพัฒนาเศรษฐกิจอุตสาหกรรมให้เจริญก้าวหน้าทัดเทียมกับประเทศที่พัฒนาแล้วในระยะเวลาสั้น จึงมีนโยบายส่งเสริมการพัฒนาอุตสาหกรรมหลายประการที่มีผลในการบิดเบือนราคา เช่นในกรณีของประเทศจีนก่อนการปฏิรูปเศรษฐกิจ รัฐบาลมีความมุ่งมั่น ที่จะพัฒาอุตสาหกรรมหนัก จึงมีนโยบายกดค่าแรงและวัตถุดิบให้มีราคาต่ำ และกำหนดอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศให้เงินในประเทศมีค่าสูง ทั้งนี้เพื่อให้ต้นทุนการผลิตในสินค้าอุตสาหกรรมอยู่ในระดับตำ่ คนงานสามารถหาซื้ออาหารได้ในราคาต่ำ และโรงงานอุตสากรรมสามารถนำเข้าเครื่องจักรอุปกรณ์ได้ในราคาถูก เพื่อไม่ให้เกษตรกรที่มีรายได้ต่ำอพยพเข้ามาอยู่ในเมืองและทำให้อัตราการว่างงานในเมืองสูงขึ้น รัฐบาลจีนในสมัยนั้นจึงมีนโยบายห้ามการย้ายถิ่นฐานจากชนบทเข้าเมือง แต่นโยบายการส่งเสริมการพัฒนาอุตสาหกรรมของประเทศจีนให้มีความทันสมัยนี้ไม่ประสบผลสำเร็จ แต่กลับทำให้ผลิตผลการเกษตรตกต่ำ สินค้าอุปโภคบริโภคเกิดการขาดแคลน ประชาชนส่วนใหญ่ของประเทศซึ่งเป็นเกษตรกรมีความยากจน ต่อมาเมื่อมีการปฏิรูปเศรษฐกิจในปลายทศวรรษ 1970 และมีการลดการบิดเบือนราคาลง เศรษฐกิจจีนจึงสามารถพัฒนาขึ้นมาได้อย่างรวดเร็ว จนประเทศจีนก้าวขึ้นมาเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจของโลกในปัจจุบัน

การบิดเบือนราคาเกิดขึ้นได้ในตลาดต่างๆ ทั้งในตลาดสินค้า บริการ ตลาดปัจจัยการผลิต(เครื่องจักร วัตถุดิบ แรงงาน เงินทุน) ในสิ่งสาธารณูปโภคและในตลาดเงินตราต่างประเทศ

ก. สินค้าและบริการ: มีการกำหนดราคาสินค้าและบริการให้ต่ำเพื่อหวังที่จะลดค่าครองชีพของประชาชน กำหนดผลิตผลทางการเกษตรให้มีราคาสูงเพื่อให้เกษตรกรมีรายได้ดี มีการเก็บภาษีศุลกากรในสินค้าเข้าในอัตราสูงเพื่อปกป้องอุตสาหกรรมที่ผลิตภายในประเทศ

ข. ปัจจัยการผลิต: กำหนดอัตราค่าจ้างไว้สูง เพื่อให้คนงานมีรายได้สูง แม้มีประสิทธิภาพการทำงานต่ำ กำหนดอัตราดอกเบี้ยไว้ต่ำเพื่อช่วยเหลือผู้ลงทุน และเพื่อให้ผู้บริโภคสามารถกู้เงินได้ในอัตราดอกเบี้ยที่ต่ำ

ค. สิ่งสาธารณูปโภค: กำหนดราคาสิ่งสาธารณูปโภค เช่น ค่าน้ำ ค่าไฟ ราคาน้ำมัน ราคาแก๊ส ไว้ต่ำกว่าต้นทุนการผลิต เพื่อไม่ให้ประชาชนต้องรับภาระจ่ายค่าสิ่งสาธารณูปโภคที่แพง

ง. อัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศ: กำหนดอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศไว้สูงกว่าเกินกว่าความเป็นจริง เพื่อให้สินค้าเข้ามีราคาถูก หรือกำหนดอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศไว้ต่ำ เพื่อให้สินค้าออกมีราคาต่ำ เพื่อสามารถที่จะแข่งขันกับสินค้าของประเทศอื่นๆในตลาดโลกได้ ในบางประเทศ มีการใช้ระบบอัตราแลกเปลี่ยนหลายอัตรา ทำให้สามารถนำเข้าสินค้าที่จำเป็นต่อการพัฒนาเศรษฐกิจในราคาถูก ในขณะที่การนำเข้าในสินค้าอื่นๆก็ต้องแลกเงินตราต่างประเทศโดยใช้อัตราที่สูงมาก ทำให้สินค้าเหล่านั้นเมื่อคิดเป็นเงินในประเทศแล้วมีราคาแพงมาก

การบิดเบือนราคาในลักษณะต่างๆ อาจเกิดขึ้นจากความหวังดีของผู้กำหนดนโยบายเศรษฐกิจของประเทศที่ต้องการจะพัฒนาประเทศให้มีความเจริญก้าวหน้า ประชาชนมีความอยู่ดีกินดี มีค่าครองชีพต่ำ แต่ผลของการบิดเบือนราคา ก่อให้เกิดผลเสียทางเศรษฐกิจหลายประการ เช่น ทำให้อุตสาหกรรมอ่อนแอ ไม่สามารถที่จะแข่งขันกับต่างประเทศได้ ทำให้ผลิตผลทางการเกษตรตกต่ำ เพราะชาวไร่ชาวนาไม่มีแรงจูงใจในการทำงาน ในกรณีที่ผู้ผลิตสินค้าอุตสาหกรรมต้อนรับซื้อวัตถุดิบในราคาแพง แต่ต้องขายสินค้าในราคาถูก ผู้ผลิตสินค้าอุตสาหกรรมก็ไม่ยินดีที่จะผลิต ทำให้เกิดการขาดแคลนสินค้า ในกรณีอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศ หากมีการบิดเบือน ก็จะเกิดผลเสียต่างๆ เช่น มีการนำเข้าในสินค้าบางอย่างเกินความจำเป็น มีการลักลอบการส่งออกหรือการนำเข้า เกิดตลาดมืดในการแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศ ฯลฯ ประเทศที่มีการบิดเบือนราคาเป็นเวลานาน มีผลทำให้การพัฒนาเศรษฐกิจไม่เพียงไม่มีความเจริญก้าวหน้า แต่กลับมีความเสื่อมทรุดลง ประชาชนแทนที่จะอยู่ดีกินดี กลับมีฐานะความเป็นอยู่ที่ยากแค้น และอาจถึงกับต้องประสบกับความอดอยากขาดแคลน ทำให้มีคนล้มตายเป็นจำนวนมาก

ในประเทศไทย โยบายการบิดเบือนราคา ก็มีให้เห็นอยู่เนืองๆ เช่น การจำนำข้าวหรือรับซื้อข้าวในราคาที่สูงกว่าราคาตลาดเป็นอย่างมาก การกำหนดอัตราค่าจ้างให้มีอัตราเดียวทั่วทั้งประเทศ โดยไม่คำนึงถึงความแตกต่างของค่าครองชีพและประสิทธิภาพการทำงาน นโยบายการควบคุมราคาสินค้าให้ขายในราคาที่ต่ำกว่าต้นทุนการผลิต ฯลฯ นโยบายต่างๆเหล่านี้ อาจเกิดขึ้นจากการรู้เท่าไม่ถึงการณ์ของผู้กำหนดนโยบายทางเศรษฐกิจ หรือเกิดจากความต้องการที่จะเรียกคะแนนเสียงจากประชาชน โดยทั่วไป ประชาชนมักต้องการมีรายได้สูง มีค่าครองชีพต่ำ แต่การปิดเปิดราคาที่ดูเหมือนว่าจะก่อให้เกิดผลประโยชน์แก่ประชาชน กลับไปทำความเสียหายแก่ประชาชน และทำให้การพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศต้องประสบกับความล้มเหลว

การดำเนินนโยบายทางเศรษฐกิจที่มีความสอดคล้องกับหลักเศรษฐศาสตร์ โดยไม่มีการบิดเบือนราคาจึงเป็นสิ่งสำคัญต่อการพัฒนาประเทศ