สงครามยูเครนกับเงามืดของตลาดอาวุธ อาวุธตะวันตกหลุดสู่ตลาดมืดจริงเพียงใด และช่องโหว่อยู่ตรงไหน

สงครามยูเครนกับเงามืดของตลาดอาวุธ
อาวุธตะวันตกหลุดสู่ตลาดมืดจริงเพียงใด และช่องโหว่อยู่ตรงไหน

ทหารประชาธิปไตย

บทนำ
นับตั้งแต่รัสเซียเปิดฉากการรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบในเดือนกุมภาพันธ์ 2022 ยูเครนได้รับความช่วยเหลือทางทหารจากสหรัฐฯ ประเทศสมาชิก NATO สหภาพยุโรป และประเทศพันธมิตรจำนวนมหาศาล คำถามที่ตามมาคือ อาวุธเหล่านี้ถูกนำไปใช้ในสนามรบทั้งหมดหรือไม่ และมีบางส่วนถูกเบี่ยงเบนเข้าสู่ตลาดมืดหรือไม่ ประเด็นนี้ถูกใช้ทั้งในฐานะข้อกังวลด้านความมั่นคงและเป็นข้อกล่าวหาทางการเมือง ดังนั้นการพิจารณาจำเป็นต้องแยก “การติดตามอาวุธที่มีช่องโหว่” ออกจาก “หลักฐานว่าอาวุธถูกขายต่อในวงกว้าง”

1. จุดเริ่มต้นของข้อสงสัย: อาวุธจำนวนมหาศาลกับระบบติดตามที่ไม่สมบูรณ์
   ความกังวลไม่ได้เกิดขึ้นจากข่าวลือเพียงอย่างเดียว เพราะเอกสารตรวจสอบของสหรัฐฯ เองยอมรับว่าการติดตามการส่งมอบและการตรวจสอบการใช้งานอาวุธในยูเครนมีข้อจำกัดจริง GAO รายงานในปี 2024 ว่ากระทรวงกลาโหมสหรัฐฯ ส่งมอบยุทโธปกรณ์ในปริมาณและความเร็วที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน แต่ข้อมูลการส่งมอบบางส่วนไม่แม่นยำหรือไม่ครบถ้วน และในภาวะสงครามไม่สามารถใช้วิธีตรวจสอบแบบเดิมได้ทั้งหมด เช่น อุปกรณ์ที่มีความอ่อนไหวบางรายการต้องอาศัยการรายงานจากฝ่ายยูเครนแทนการตรวจสอบโดยตรง ประเด็นนี้จึงเป็นช่องว่างด้าน accountability ที่มีอยู่จริง แต่ไม่ได้หมายความว่าอุปกรณ์ที่ติดตามไม่ได้ทั้งหมดถูกขโมยหรือขายในตลาดมืด
2. อาวุธตะวันตกหลุดเข้าสู่ตลาดผิดกฎหมายจริงหรือไม่?
   มีหลักฐานว่าอาวุธบางชนิดที่ผลิตในตะวันตกปรากฏอยู่ในกระแสอาวุธผิดกฎหมายและการยึดอาวุธภายในยูเครนจริง งานศึกษาของ Small Arms Survey ซึ่งเผยแพร่ในเดือนธันวาคม 2025 วิเคราะห์ข้อมูลการยึดอาวุธในช่วงปี 2023–2024 และพบระเบิดมือกับอาวุธยิงจากบ่าของตะวันตกในหลายพื้นที่ของยูเครน อย่างไรก็ตาม กรณีที่พบส่วนใหญ่มีขนาดเล็ก และผลการศึกษาระบุว่าไม่พบหลักฐานของการเบี่ยงเบนอาวุธตะวันตกในระดับใหญ่และเป็นระบบ
3. แล้วข้อกล่าวหาเรื่อง “20% ของอาวุธถูกขายตลาดมืด” มาจากไหน?
   ตัวเลขดังกล่าวมาจากคำกล่าวของเจ้าหน้าที่รัสเซียในปี 2023 ซึ่งอ้างว่าประมาณ 20% ของอาวุธและกระสุนที่ส่งไปยูเครนถูกเบี่ยงเบนเข้าสู่ตลาดมืด ตัวเลขนี้มีนัยสำคัญมากหากเป็นจริง แต่การศึกษาของ Small Arms Survey ไม่พบหลักฐานที่รองรับการเบี่ยงเบนในระดับดังกล่าว จึงควรนำเสนอ 20% ในฐานะ “ข้อกล่าวหา” ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ได้รับการยืนยัน แต่ต้องมีการตรวจสอบอย่างจริงจัง
4. กรณีข่าวอาวุธตะวันตกถูกส่งออกนอกยูเครน
   มีข่าวและภาพหลายกรณีที่อ้างว่าอาวุธตะวันตกจากยูเครนถูกส่งไปยังประเทศอื่น แต่การตรวจสอบบางกรณีพบว่าชนิดอาวุธถูกระบุผิด หรือไม่สามารถพิสูจน์เส้นทางของอาวุธกลับไปยังความช่วยเหลือจากตะวันตกได้ ตัวอย่างหนึ่งที่ถูกกล่าวถึงเกี่ยวกับ Javelin ซึ่งเมื่อตรวจสอบภาพแล้วถูกระบุว่าเป็นอาวุธแบบ AT-4-pattern recoilless gun ไม่ใช่ Javelin ดังนั้นการพบอาวุธลักษณะคล้ายกันในตลาดผิดกฎหมายไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์ว่าอาวุธนั้นถูกนำออกมาจากคลังช่วยเหลือของยูเครน
5. สิ่งที่ตรวจสอบได้: ช่องโหว่มีอยู่จริง
   แม้ยังไม่มีหลักฐานว่ามีการลักลอบขนอาวุธตะวันตกออกจากยูเครนในระดับมหาศาล แต่ปัญหาด้านการควบคุมมีอยู่จริง GAO ระบุว่ากระทรวงกลาโหมสหรัฐฯ จำเป็นต้องปรับปรุงความถูกต้องของข้อมูลการส่งมอบและประเมินประสิทธิผลของระบบ end-use monitoring นอกจากนี้ GAO ยังพบในปี 2024 ว่าการถ่ายโอนยุทโธปกรณ์ต้นกำเนิดสหรัฐฯ จากประเทศผู้บริจาครายอื่นเข้าสู่ยูเครนมีปัญหาด้านการแลกเปลี่ยนข้อมูลและการยืนยันการส่งมอบ ซึ่งทำให้การติดตามอุปกรณ์บางส่วนทำได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ
6. ตลาดมืดในช่วงสงคราม: ความเสี่ยงที่ไม่ควรมองข้าม
   สงครามทำให้มีอาวุธจำนวนมากกระจายอยู่ในสนามรบ บางส่วนสูญหาย ถูกทิ้ง หรือถูกเก็บโดยพลเรือนและนักรบ งานของ Small Arms Survey พบว่าการยึดอาวุธเบาและอาวุธประเภทระเบิดหรือเครื่องยิงจรวดเพิ่มขึ้นหลังการปฏิบัติการพิเศษทางทหารเต็มรูปแบบ และอาวุธตะวันตกได้ปรากฏในระบบการยึดอาวุธผิดกฎหมาย อย่างไรก็ตาม หลักฐานในปัจจุบันชี้ว่าการแพร่กระจายจำนวนมากยังมีลักษณะระดับเล็กและฉวยโอกาส มากกว่าจะเป็นเครือข่ายลักลอบขนาดใหญ่ที่ดำเนินการอย่างเป็นระบบ
7. สิ่งที่อาจเกิดขึ้นหลังสงคราม
   ความเสี่ยงอาจเพิ่มขึ้นเมื่อสงครามลดระดับหรือสิ้นสุด เพราะอาวุธที่ไม่สามารถตรวจสอบได้อาจถูกนำออกจากพื้นที่แนวหน้าเข้าสู่ตลาดผิดกฎหมาย การควบคุมอาวุธที่อยู่ในมือทหารผ่านศึก หน่วยอาสาสมัคร พลเรือน และคลังอาวุธจึงจะเป็นประเด็นสำคัญในระยะหลังสงคราม ปัญหานี้ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการสมรู้ร่วมคิดของรัฐบาลใดรัฐบาลหนึ่ง แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่เกิดขึ้นได้ในสงครามที่มีการส่งอาวุธจำนวนมากและต่อเนื่อง
8. ข้อสรุป: ระหว่าง “เรื่องจริง” กับ “เรื่องที่ยังพิสูจน์ไม่ได้”
   หลักฐานที่มีอยู่ทำให้สามารถสรุปได้สามระดับ ประการแรก มีการส่งอาวุธตะวันตกเข้าสู่ยูเครนจำนวนมากและระบบติดตามมีข้อจำกัดจริง ประการที่สอง มีอาวุธตะวันตกบางส่วนปรากฏในกระแสอาวุธผิดกฎหมายหรือถูกยึดจากผู้ครอบครองที่ไม่ถูกต้องตามกฎหมายจริง ประการที่สาม ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่ามีการเบี่ยงเบนอาวุธตะวันตกในสัดส่วนสูงหรือเป็นขบวนการขนาดใหญ่และเป็นระบบ ดังนั้นคำกล่าวว่า “ไม่มีอาวุธหลุดเลย” จึงเกินกว่าหลักฐาน ขณะที่คำกล่าวว่า “อาวุธตะวันตกจำนวนมหาศาลถูกขายตลาดมืด” ก็ยังเกินกว่าหลักฐานเช่นกัน

ประเด็นสำหรับการติดตามต่อ
ประเด็นสำคัญในอนาคตจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่า “มีอาวุธหลุดหรือไม่” แต่ควรติดตามว่า ระบบ serial-number tracking, end-use monitoring, การตรวจคลังอาวุธ และการควบคุมอาวุธหลังแนวหน้ามีประสิทธิภาพเพียงใด รวมถึงเส้นทางการเงินและเครือข่ายอาชญากรรมที่อาจเข้ามารับอาวุธในช่วงหลังสงคราม การตอบคำถามเหล่านี้จะช่วยแยก ปัญหาการบริหารจัดการที่เกิดขึ้นจริงออกจากข้อกล่าวหาทางการเมืองที่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอ

อนึ่งตามที่มีข่าวลือว่ามีอาวุธบางส่วนจากยูเครนถูกลักลอบเข้ามาให้BRN ทั้งนี้ข้อมูลของฝ่ายความมั่นคงน่าจะรู้ดีที่สุดว่าพบหลักฐานดังกล่าวหรือไม่ แต่จากการติดตามการปฏิบัติการก็ยังไม่พบการใช้อาวุธดังกล่าวอีกด้วย อย่างไรก็ตามควรจะต้องติดตามตรวจสอบอย่างใกล้ชิดต่อไป

แหล่งข้อมูลหลัก

U.S. Government Accountability Office (GAO), Ukraine: DOD Should Improve Data for Both Defense Article Delivery and End-Use Monitoring, GAO-24-106289, 13 March 2024.

U.S. Government Accountability Office (GAO), Ukraine: U.S. Agencies Should Improve Tracking of Authorized U.S.-Origin Defense Article Transfers Requested by Foreign Donors, GAO-24-106745, 20 August 2024.

Small Arms Survey, Weapons Compass: Proliferation and Control of Arms and Ammunition in Wartime Ukraine, December 2025.