ภูมิรัฐศาสตร์อิหร่าน-สหรัฐฯ เกมมหาอำนาจและระเบียบโลกใหม่ ตอนที่ 3

การตอบโต้ของอิหร่านและแรงกดดันจากจีน

ศาสตราจารย์ พลโท ดร.สมชาย วิรุฬหผล

1 ยุทธศาสตร์ตอบโต้แบบ Asymmetric Escalation

อิหร่านเรียนรู้จาก Hezbollah และ Hamas ว่าการตอบโต้แบบไม่สมมาตรคือทางรอด ไม่ใช่การชนะด้วยกำลังทหารโดยตรง แต่การทำให้ฝ่ายตรงข้ามเหนื่อยและเสียต้นทุนสูงเกินคุ้ม

แนวที่ 1: รบกวนหรือปิด Bab el-Mandeb

อิหร่านควบคุม Houthi ในเยเมนได้โดยตรง ช่องแคบ Bab el-Mandeb กว้างเพียง 29 กิโลเมตร ขีปนาวุธ Houthi สามารถยิงได้ทั้งสองฝั่ง ผลกระทบจะรุนแรงมากเพราะเส้นทางเรือยุโรป-เอเชียจะขาดและต้องอ้อม Cape of Good Hope เพิ่มอีก 14 วัน ซึ่งผลักดันต้นทุนขนส่งโลกและเงินเฟ้อให้กลับมาทันที

ปัญหาของสหรัฐฯ คือบทเรียนในปี 2567-68 พิสูจน์แล้วว่าการโจมตีทางอากาศไม่สามารถหยุด Houthi ได้อย่างถาวร เพราะพวกเขาไม่มี center of gravity ที่ชัดเจน หากต้องการหยุดอย่างแท้จริงต้องส่งกำลังภาคพื้นดินเข้าเยเมน ซึ่งเท่ากับเป็นสงครามที่สาม

แนวที่ 2: คุกคาม Undersea Cable

นี่คือไพ่ที่อันตรายที่สุดและตรวจสอบยากที่สุด เพราะ Attribution ใช้เวลานาน ผลกระทบเกิดขึ้นทันทีทั่วโลกทั้งด้าน internet, ธุรกรรมการเงิน และการสื่อสารทางทหาร และยังไม่ถือเป็น act of war ที่ชัดเจนพอที่ทรัมป์จะตอบโต้ทางทหารได้ทันที

การตัด cable แบบ sequential (ทีละเส้นตามลำดับ) อันตรายกว่าการตัดพร้อมกันหลายเส้น เพราะทำให้ระบบ rerouting ล้มเหลวสะสมและยากต่อการแก้ไข ในขณะที่ทางการทูตต้องรอการพิสูจน์ก่อนตอบโต้

แนวที่ 3: แรงกดดันจากจีนในหลายมิติพร้อมกัน

จีนสามารถกดดันสหรัฐฯ ได้หลายมิติโดยไม่ต้องเผชิญหน้าโดยตรง

• มิติเศรษฐกิจ — จีนถือ US Treasury bonds มหาศาล การ slow-dump แบบเงียบๆ สร้างแรงกดดันต่อตลาดการเงินสหรัฐฯ ได้
• มิติการทูต — จีนสามารถเสนอตัวเป็น peace broker ระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่าน ทำให้สหรัฐฯ ดู irrelevant ในภูมิภาคที่ตัวเองมีอิทธิพล
• มิติทหาร — ส่งเรือรบผ่านช่องแคบฮอร์มุซเพื่อ normalize presence โดยไม่ต้องประกาศ
• ไต้หวัน Card — ส่งสัญญาณเงียบๆ ว่าถ้าสหรัฐฯ ยุ่งกับอิหร่านต่อ จีนอาจยุ่งกับไต้หวัน บังคับให้สหรัฐฯ ต้องคิดสองครั้ง

2 เหตุผลที่ทรัมป์ขาดเครดิตในการเจรจา

ปัญหาเชิงโครงสร้างที่สำคัญที่สุดในการหาทางออกทางการทูตคือทรัมป์สะสมความเสียหายกับอิหร่านไว้มากเกินกว่าจะสร้างความน่าเชื่อถือได้ในระยะสั้น

• ปี 2561 — ถอนตัวจาก JCPOA ฝ่ายเดียว ทั้งที่อิหร่านปฏิบัติตามทุกข้อ
• ปี 2563 — ลอบสังหาร Soleimani วีรบุรุษของอิหร่าน
• หลอกเจรจาแล้วโจมตีถึง2ครั้ง
• ปัจจุบัน — ปิดล้อมทางทะเลและโจมตีโครงสร้างพื้นฐาน

ในสายตาอิหร่าน ทรัมป์คือคนที่ลงนามแล้วฉีกทิ้งมาแล้วหนึ่งครั้ง ไม่มีเหตุผลอะไรที่จะเชื่อครั้งที่สอง การโอนเงินอิหร่านที่กาตาร์ (มูลค่า 6-10 พันล้านดอลลาร์) อาจเป็น credibility deposit ที่ต้องจ่ายก่อน แต่ทรัมป์จะทำสิ่งนี้ไม่ได้ในที่สาธารณะ เพราะเขาเคยโจมตี Biden รุนแรงในประเด็นเดียวกันนี้

3 Prestige Trap — กับดักที่ทั้งสองฝ่ายติดอยู่

บทวิเคราะห์ที่สำคัญที่สุดในประเด็นนี้คือทั้งสหรัฐฯ และอิหร่านต่างติดอยู่ใน Prestige Trap ที่ออกยาก

สิ่งที่อิหร่านต้องการจริงๆ ไม่ใช่แค่เงินหรือการยกเลิกแซงก์ชัน แต่คือ “Dignity” — การที่สหรัฐฯ ยอมรับว่าอิหร่านเป็น legitimate regional power ซึ่งเป็นสิ่งที่ทรัมป์ให้ไม่ได้โดยไม่เสียหน้าเช่นกัน ทำให้ความขัดแย้งนี้อาจยืดเยื้อนานกว่าที่ใครคาด