ทานตะวัน หนึ่งในผลงานของกรมส่งเสริมการเกษตร

ทานตะวัน หนึ่งในผลงานของกรมส่งเสริมการเกษตร
ทุ่งทานตะวัน ที่กว้างใหญ่ไพศาล มีดอกสีเหลืองอร่ามตา หมู่ผึ้งบินตอมดอกที่เบ่งบานวนเวียนไปมา ในขณะที่ดอกกำลังเบ่งบาน จะหันหน้าเข้าหาดวงอาทิตย์ ( positive phototropism ) ตอนเช้าจะหันไปทางทิศตะวันออกและชูสู้แสงตะวัน ไปทิศตะวันตกในตอนเย็น ทานตะวันมีชื่อวิทยาศาสตร์ ว่า helianthus annuus ( helio ดวงอาทิตย์ anthos ดอกไม้ที่งดงาม) อยู่ในวงศ์ Asteraceae พืชในวงศ์นี้ ที่เรารู้จักคือ บัวตอง เบญจมาศ คำฝอย และดาวเรือง ฯลฯ

เมื่อประมาณ ๕๐ ปีมาแล้ว ได้ข่าวว่า สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์ประยุกต์ หรือสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ในปัจจุบัน ได้นำพันธุ์ทานตะวัน จากประเทศรัสเซีย ชื่อ พันธุ์ Saratovsky มาทดลองปลูกในประเทศไทย เนื่องจากพันธุ์ดังกล่าว เป็นพันธุ์ผสมเปิด ต้องใช้แมลง จำพวกผึ้งมาช่วยผสมเกสร จึงจะได้ผลผลิต ซึ่งในระยะนั้น การเลี้ยงผึ้ง ยังไม่แพร่หลายเหมือนในปัจจุบัน และคิดว่า คงยังไม่มีอุตสาหกรรมน้ำมันพืชของภาคเอกชนรองรับ การปลูกทานตะวันในช่วงนั้น จึงไม่ได้ดำเนินการต่อ

ทานตะวันถึงแม้จะมีดอกสมบูรณ์เพศ แต่เป็นพืชที่ผสมข้ามเป็นส่วนใหญ่ เพราะเกสรตัวผู้จะเจริญ ( fertile) ก่อนเกสรตัวเมีย จึงต้องใช้แมลง เช่นผึ้ง เป็นพาหะนำละอองเรณูไปผสมต่างดอกกัน ในช่อดอก จะมีดอกย่อย(สมบูรณ์เพศ) อยู่เป็นพันๆดอก ตั้งแต่ ๗๐๐-๓,๐๐๐ ดอก และพันธุ์ที่ให้น้ำมัน( oil type) มีถึง ๘,๐๐๐ ดอก ดอกจะบานตั้งแต่รอบนอกเข้าไปสู่ศูนย์กลาง รอบนอกสุดเป็นกลีบดอก และถ้ามีการผสมติด ก็จะติดเมล็ดตั้งแต่รอบนอกเข้าไปเช่นเดียวกัน แถบศูนย์กลาง วงในของช่อดอก มักจะผสมไม่ติด

เมื่อประมาณปี ๒๕๒๖ ในช่วงนั้น สถาบันวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ได้รับความช่วยเหลือ โครงการพัฒนาพืชน้ำมัน จาก สหภาพยุโรป สมัยนั้นเรียกว่า EEC ซึ่งได้มีมหาวิทยาลัยต่างๆ รวมทั้ง กรมวิชาการเกษตร และกรมส่งเสริมการเกษตร เข้าร่วมในโครงการด้วย ซึ่งในช่วงเดียวกัน ทางบริษัท แปซิฟิคเมล็ดพันธุ์ จำกัด (นาย สุขเกษม จิตรสิงห์) ได้สั่งเมล็ดพันธุ์ทานตะวัน ลูกผสม ไฮซัน ๓๓ เข้ามาจากออสเตรเลีย ซึ่งหลังจากงานทดสอบในแปลงทดลองของมหาวิทยาลัยแล้ว กรมส่งเสริมการเกษตรได้ให้ความร่วมมือกับบริษัท มาทำแปลงทดสอบในท้องถิ่น ซึ่งยึดเอาพื้นที่ๆปลูกพืชไร่ปลายฤดูฝนจังหวัดต่างๆ เป็นพื้นที่ทดสอบ ภายใต้การให้คำแนะนำจากหน่วยงานวิจัยและวิชาการต่างๆ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาพืชน้ำมัน ต่อมาได้มีบริษัทเมล็ดพันธุ์ อีกหลายแห่งได้ส่งพันธุ์ลูกผสมมาร่วมทำแปลงทดสอบกับเราด้วย ปรากฏว่า ได้ผลดี

เนื่องด้วยทานตะวันเป็นพืชที่เจริญเติบโตได้ในพื้นที่แห้งแล้ง เพราะมีระบบรากลึก นัยว่า ถ้าดินชั้นบนแห้งแล้ง ทานตะวันสามารถหยั่งรากลึกลงไปในดินเพื่อดูดน้ำธาตุอาหารได้ลึกถึง ๓๐ เซนติเมตร หรือ อาจจะหยั่งรากได้ลึกถึง ๑๐๐ เซนติเมตร ถ้าแล้งจริงๆ แต่อย่างไรก็ตาม หากดินดี มีความชื้นอุดมสมบูรณ์ ทานตะวันก็สามารถให้ผลผลิตสูง ข้อดีของพันธุ์ลูกผสม คือ สามารถผลิตละอองเรณูที่ติดอยู่ก้านชูเกสรตัวเมียมากกว่าพันธุ์ผสมเปิด ๓-๔ เท่า ทำให้ไม่ต้องใช้แมลงช่วยผสมเกสร แต่อย่างไรก็ตาม การใช้แมลงช่วยผสมเกสร ก็จะช่วยให้ผลผลิตเพิ่มขึ้นอีก ราว ๓๐ เปอร์เซ็นต์

เมื่อมีการจัดทำแปลงทดสอบพันธุ์ในท้องถิ่นตามโครงการพัฒนาพืชน้ำมันได้ผลดีเป็นที่น่าพอใจ กรมส่งเสริมการเกษตร โดยการนำของท่านรองอธิบดีกรมส่งเสริมการเกษตร (นายอนันต์ ดาโลดม) ในสมัยนั้น ได้จัดงบประมาณ ปีละประมาณ ๓๐๐ ล้านบาท จัดหาเมล็ดพันธุ์ ไปส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกเป็นพืชครั้งที่ ๒ ปลายฤดูฝน เพื่อให้ออกดอกในช่วงแล้ง ตอนที่ไม่มีฝน เพราะฝนทำให้ดอกและเมล็ดเสียหาย วิธีการ คือให้ใช้เมล็ดพันธุ์ ในอัตรา ๑ กิโลกรัมต่อไร่ เมล็ดพันธุ์ มีราคาประมาณกิโลกรัมละ ๙๐ บาท แต่จำหน่ายให้เกษตรกรด้วยเงินสด กิโลกรัมละ ๒ บาท ที่ไม่แจกฟรีเลย เพราะให้ เกษตรกรเห็นคุณค่าว่าเมล็ดพันธุ์นี้มีคุณค่าและราคา และที่จำหน่ายด้วยเงินสด เนื่องจากไม่ต้องการให้มีหนี้สินติดค้าง ต้องตามทวง ซึ่งเป็นภาระของเจ้าหน้าที่ในท้องถิ่น

พื้นที่ ที่ได้รับการส่งเสริมให้ปลูกทานตะวัน ได้แก่ จังหวัดสระบุรี ลพบุรีหรือที่ อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา เริ่มดำเนินการอย่างจริงจัง ในปี ๒๕๓๔-๒๕๓๕ ด้วยพื้นที่ ๑๒,๐๐๐ ไร่ และได้ทำโครงการนี้ต่อนับเป็น ๑๐ ปี ซึ่งต่อมา มีพื้นที่ปลูกหลายแสนหรืออาจจะถึงล้านไร่ กระจายไปจังหวัดใกล้เคียงด้วย โดยได้รับการตอบสนองจากเกษตรกรทั่วๆกันจนทานตะวัน ติดเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญที่เกษตรกรปลูกจนถึงทุกวันนี้ และเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่โด่งดังของชาวเมือง แหล่งปลูกทานตะวันที่สำคัญในปัจจุบัน ได้แก่ ลพบุรี สระบุรี นครสวรรค์ นครราชสีมา สุพรรณบุรี กาญจนบุรี เชียงราย ศรีสะเกษ สุรินทร์ และอุดรธานี

ตามปกติ เมล็ดพันธุ์ทานตะวันลูกผสมนี้ ถ้านำไปปลูกแบบถูกวิธี คือปลูกเป็นแถวเป็นแนว มีการให้น้ำหว่านปุ๋ยพอสมควร จะให้ผลผลิตสูง แต่อาจจะมีเหตุผลบางอย่าง เช่นขาดแคลนแรงงาน หรือขาดเครื่องมือเครื่องจักร เกษตรกรจึงได้นำไปหว่านในแปลง ทำให้ได้รับผลผลิตต่ำกว่าที่ควรจะเป็น อย่างไรก็ตาม ทางโรงงานน้ำมันพืชหลายโรง โดยเฉพาะโรงงานน้ำมันถั่วเหลืองและ น้ำมันรำข้าว เช่น บริษัทน้ำมันรำข้าวสุรินทร์ เป็นแห่งแรกที่ทำสัญญารับซื้อทานตะวัน และต่อมา บริษัท ธนากรผลิตภัณฑ์น้ำมันพืช (กุ๊ก) โรงกลั่นน้ำมันนครชัยศรี (ตราองุ่น) และบริษัทกมลกิจ จำกัด (น้ำมันรำข้าว) ก็ยินดีที่จะซื้อเมล็ดทานตะวันเข้าโรงงาน เพื่อทำเป็นน้ำมันทานตะวันออกจำหน่าย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในช่วงนั้น เกษตรกรที่เคยปลูกถั่วเหลือง ได้หันไปปลูกพืชอื่นแทน เนื่องจากได้ผลดีกว่า โรงงานน้ำมันพืชจึงเริ่มสนใจทานตะวัน และ ยังมีเอกชนมาร่วมวางแผน ซื้อทานตะวัน ไปเข้าขบวนการผลิต เป็นของขบเคี้ยวด้วย ทั้งนี้ การคัดเลือกพันธุ์ทานตะวันที่ใช้บริโภค(confectionary type) ซึ่งมีเปอร์เซ็นต์น้ำมันต่ำ และโปรตีนสูง ก็สามารถทำได้ และ เมล็ดทานตะวันที่ตกเกรด หรือ กากทานตะวัน สามารถนำไปเป็นอาหารสัตว์ โดยเฉพาะมีคนปลูกทานตะวันไปเลี้ยงนก

น้ำมันทานตะวัน เป็นน้ำมันที่มีคุณภาพดี ใช้ในการหุงหาอาหารที่ไม่ใช้ความร้อนมากและนานเกินไป เพราะจัดอยู่ในประเภท soft oil มีกรดไขมันที่ไม่อิ่มตัวอยู่สูง เกินร้อยละ ๘๐ ซึ่งประกอบด้วย กรดไขมันไม่อิ่มตัวเชิงเดี่ยว (oleic acid) สูงถึงกว่า ร้อยละ ๔๐ และกรดไขมันที่ไม่อิ่มตัวเชิงซ้อน ( linoleic acid ฯลฯ ) ร้อยละ ๓๐ กว่าๆ ที่เหลือ ก็เป็นกรดไขมันอิ่มตัวเพียงเล็กน้อย นอกจากนั้น มี วิตามิน E และสารอื่นๆ ที่ร่างกายต้องการ สำหรับกรดไขมันเชิงเดี่ยวนั้น ทราบว่ามีคุณประโยชน์ ไม่ทำให้ผู้สูงอายุ ประสบโรคภัยเกี่ยวกับหลอดเลือด หรือมะเร็ง แต่ก็เคยได้ยินว่า การบริโภคน้ำมันพืชนั้น ให้ดูวัตถุประสงค์การทำอาหารว่า จะต้องใช้ การทอด ที่ร้อนแรงหรือไม่ หรือเป็นการทำอาหารในครัวเรือนตามปกติ ก็จะได้เลือกใช้น้ำมันพืชได้ถูกต้อง และควรเปลี่ยนน้ำมันพืชบริโภคหลายๆชนิดในการทำอาหารประจำวัน เช่น น้ำมันรำข้าว ถั่วเหลือง ปาล์มน้ำมัน

กล่าวโดยสรุป คือการส่งเสริมให้มีการปลูกทานตะวันนั้น เป็นการร่วมมือกับภาคเอกชน เริ่มต้นจากการทำแปลงทดสอบในท้องถิ่นให้เกิดความมั่นใจในข้อมูลก่อน แล้วจึงทำการส่งเสริมโดยใช้มาตรการที่จูงใจเกษตรกร มีข้อเสียที่ไม่ได้เน้นตั้งแต่ระยะแรกๆ คือแนะนำวิธีปฏิบัติรักษาให้ได้ผลผลิตสูง ทำให้เกษตรกรปลูกแบบหว่านเหมือนพืชปลายฤดูฝนอื่นๆ และเมื่อได้ผลผลิตแล้ว ได้เริ่มโครงการแบบครบวงจร ขอให้เอกชนรับซื้อผลผลิตในราคาที่จูงใจพอสมควร ในตอนนี้ เมื่อมีใครเอ่ยถึงทุ่งทานตะวัน พวกเรา ชาวส่งเสริมการเกษตรจะภูมิใจมาก เพราะเป็นผลงานชิ้นหนึ่งที่ เจ้าหน้าที่ส่งเสริมทั้งส่วนกลาง และส่วนภูมิภาค ร่วมทำกันมา

ทีมงานแกนหลัก ชวาลวุฑฒ ไชยนุวัติ หัวหน้ากลุ่มงานพืชน้ำมัน
สุพจน์ แสงประทุม รับผิดชอบงานส่งเสริมทานตะวัน
ดร. นันทวรรณ สโรบล รับผิดชอบงานทดสอบพันธุ์ในท้องถิ่น

(เขียนลงหนังสือที่ระลึก ๕๐ ปี ของกรมส่งเสริมการเกษตร บู๊ คนเคยหนุ่ม )