การวิเคราะห์และข้อเสนอแนะในการปรับปรุงกฎหมายเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพธนาคารอิสลามแห่งประเทศไทย

การวิเคราะห์และข้อเสนอแนะในการปรับปรุงกฎหมายเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพธนาคารอิสลามแห่งประเทศไทย

โดย ศ. พล.ท. ดร.สมชาย วิรุฬหผล

จากการศึกษาพระราชบัญญัติธนาคารอิสลามแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2545 และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2561 มีการวิเคราะห์และข้อเสนอแนะดังนี้

1. ประเด็นปัญหาที่พบจากกฎหมายปัจจุบัน

1.1 ข้อจำกัดด้านโครงสร้างเงินทุน

• กระทรวงการคลังถือหุ้นได้ไม่เกิน 49% (ยกเว้นกรณีฉุกเฉิน) ทำให้การระดมทุนจากภาครัฐมีข้อจำกัด
• ธนาคารเคยประสบปัญหาหนี้ไม่ก่อให้เกิดรายได้สูง ส่งผลต่อเงินสำรองและสภาพคล่อง

1.2 ข้อจำกัดด้านการดำเนินงาน

• มาตรา 13 ห้ามธนาคารถือหุ้นในสถาบันการเงินอื่น ทำให้ไม่สามารถสร้างพันธมิตรเชิงกลยุทธ์
• มาตรา 12 วัตถุประสงค์การดำเนินงานยังไม่ครอบคลุมผลิตภัณฑ์อิสลามิกแบงก์กิ้งที่หลากหลาย
• ขาดกลไกการบริหารความเสี่ยงเฉพาะสำหรับธุรกรรมอิสลามิก

1.3 ข้อจำกัดด้านการกำกับดูแล

• คณะที่ปรึกษาศาสนา (มาตรา 32-35) มีอำนาจเพียงให้คำแนะนำ ไม่มีอำนาจบังคับ
• ขาดมาตรฐานการรับรองผลิตภัณฑ์ว่าสอดคล้องหลักศาสนาอิสลาม

2. ข้อเสนอแนะในการปรับปรุงกฎหมาย

2.1 ปรับปรุงโครงสร้างเงินทุนและการลงทุน

ข้อเสนอที่ 1: เพิ่มความยืดหยุ่นในการระดมทุน

• แก้ไข มาตรา 7 ให้กระทรวงการคลังสามารถถือหุ้นได้สูงสุด 60% ในช่วงฟื้นฟูกิจการ
• เพิ่มกลไกการออกสุกุก (Islamic bonds) เป็นเครื่องมือระดมทุนทางเลือก
• อนุญาตให้ธนาคารจัดตั้งกองทุน Mudharabah Pool เพื่อรองรับเงินลงทุนจากนักลงทุนสถาบัน

ข้อเสนอที่ 2: ผ่อนคลายข้อจำกัดการลงทุน

• แก้ไข มาตรา 13(2) อนุญาตให้ถือหุ้นในสถาบันการเงินอิสลามอื่นได้ไม่เกิน 25% เพื่อสร้างเครือข่าย
• อนุญาตให้ร่วมทุนกับธนาคารอิสลามระหว่างประเทศในรูปแบบ Musharakah (ห้างหุ้นส่วน)

2.2 ขยายขอบเขตการดำเนินธุรกิจ

ข้อเสนอที่ 3: เพิ่มผลิตภัณฑ์และบริการใหม่ในมาตรา 12

เพิ่มวัตถุประสงค์ใหม่:

• (13) Murabaha: การซื้อขายสินค้าแบบเผื่อกำไร สำหรับสินเชื่อบริโภค
• (14) Ijarah: การเช่าซื้อทรัพย์สินตามหลักชาริอะห์
• (15) Istisna: สัญญาผลิตสินค้าตามสั่ง เหมาะกับโครงการก่อสร้าง
• (16) Wakalah: การเป็นตัวแทนจัดการเงินลงทุน
• (17) Takaful: ประกันภัยตามหลักอิสลาม (ร่วมกับประกันวินาศภัย)
• (18) Qard Hassan: เงินกู้ดอกเบี้ยฟรีเพื่อสังคม
• (19) Trade Finance: การให้สินเชื่อการค้าระหว่างประเทศแบบอิสลามิก

ข้อเสนอที่ 4: พัฒนาบริการดิจิทัล

• เพิ่มข้อกำหนดให้ธนาคารสามารถให้บริการ Digital Islamic Banking
• อนุญาตให้ออก Digital Sukuk และ Islamic Cryptocurrency ที่สอดคล้องหลักศาสนา

2.3 เสริมสร้างกลไกการกำกับดูแล

ข้อเสนอที่ 5: ยกระดับคณะที่ปรึกษาศาสนา (Shariah Board)

แก้ไข มาตรา 32-35:

• เปลี่ยนจาก “ให้คำปรึกษา” เป็น “มีอำนาจอนุมัติ” ผลิตภัณฑ์และธุรกรรมทางการเงิน
• กำหนดให้มีที่ปรึกษาอย่างน้อย 5 คน (เพิ่มจาก 4 คน) มีคุณสมบัติเฉพาะทาง
• ที่ปรึกษาต้องผ่านการรับรองจากสภาอิสลามแห่งชาติหรือองค์กรสากล เช่น AAOIFI
• ประชุมอย่างน้อยเดือนละ 1 ครั้ง และรายงานต่อสาธารณะปีละ 1 ครั้ง

ข้อเสนอที่ 6: จัดตั้งหน่วยงานกำกับเฉพาะทาง

• จัดตั้ง “ศูนย์พัฒนาการเงินอิสลาม” ภายใต้ ธปท. หรือ กลต.
• มีหน้าที่กำหนดมาตรฐานผลิตภัณฑ์ รับรองความชอบด้วยศาสนา และพัฒนาบุคลากร

2.4 พัฒนาระบบบริหารความเสี่ยง

ข้อเสนอที่ 7: เพิ่มมาตรการบริหารความเสี่ยงเฉพาะ

เพิ่มหมวดใหม่ “การบริหารความเสี่ยงสำหรับธุรกรรมอิสลามิก”:

• กำหนดให้แยกบัญชีเงินฝากแบบรับฝากฝาก (Wadiah) และเงินลงทุน (Mudharabah) อย่างชัดเจน
• กำหนด Risk-Sharing Ratio ที่เหมาะสมระหว่างธนาคารกับผู้ฝากเงินลงทุน
• จัดตั้ง Profit Equalization Reserve (PER) และ Investment Risk Reserve (IRR)
• กำหนดให้มีระบบ Early Warning System สำหรับความเสี่ยงด้านสภาพคล่อง

2.5 ส่งเสริมการตลาดและการเข้าถึงบริการ

ข้อเสนอที่ 8: ขยายการเข้าถึงบริการ

แก้ไข มาตรา 6:

• กำหนดเป้าหมายให้มีสาขาในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้อย่างน้อยจังหวัดละ 5 สาขา
• อนุญาตให้จัดตั้ง Islamic Banking Window ในธนาคารพาณิชย์ทั่วไป
• ส่งเสริม Agent Banking เพื่อเข้าถึงพื้นที่ห่างไกล

ข้อเสนอที่ 9: สิทธิประโยชน์ทางภาษี

• ยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลสำหรับกำไรจากการลงทุนใน Sukuk 5 ปีแรก
• ลดหย่อนภาษีบุคคลธรรมดาสำหรับเงินฝากลงทุนระยะยาว (มากกว่า 5 ปี)
• ยกเว้นอากรแสตมป์สำหรับสัญญา Murabaha และ Ijarah

2.6 พัฒนาบุคลากรและความรู้

ข้อเสนอที่ 10: สร้างองค์ความรู้

• เพิ่มในมาตรา 25 ให้คณะกรรมการมีหน้าที่จัดฝึกอบรมพนักงานด้านการเงินอิสลาม
• ร่วมมือกับมหาวิทยาลัยจัดหลักสูตร Islamic Banking & Finance
• จัดทำ Islamic Banking Handbook เป็นภาษาไทย

3. ข้อเสนอด้านระเบียบและแนวทางปฏิบัติ

3.1 กำหนดระเบียบปฏิบัติที่ชัดเจน

ระเบียบที่ควรมี:

1. ระเบียบการอนุมัติผลิตภัณฑ์ใหม่: กระบวนการตรวจสอบโดยคณะที่ปรึกษาศาสนา
2. ระเบียบการบัญชีสำหรับธุรกรรมอิสลามิก: ตามมาตรฐาน AAOIFI
3. ระเบียบการเปิดเผยข้อมูล: เพื่อความโปร่งใส เช่น อัตราส่วนกำไร-ขาดทุน
4. ระเบียบการจัดการบัญชีซะกาต (มาตรา 12(8)): กำหนดหลักเกณฑ์การรับ-จ่าย

3.2 แนวทางปฏิบัติที่ดี (Best Practices)

ด้านธรรมาภิบาล:

• แยกบทบาทคณะกรรมการและคณะที่ปรึกษาศาสนาอย่างชัดเจน
• มีระบบ Internal Shariah Audit ตรวจสอบการปฏิบัติตามหลักศาสนา
• เปิดเผยรายงาน Shariah Compliance ต่อสาธารณะ

ด้านบริหารจัดการ:

• นำระบบ Islamic Financial Services Board (IFSB) Standards มาใช้
• จัดตั้งคณะกรรมการบริหารความเสี่ยงเฉพาะ
• มีระบบ Shariah Compliance Testing อย่างสม่ำเสมอ

ด้านการตลาด:

• จัดทำสื่อประชาสัมพันธ์ความแตกต่างระหว่างธนาคารทั่วไปกับธนาคารอิสลาม
• เน้น Financial Inclusion สำหรับมุสลิมและประชาชนทั่วไปที่ต้องการทางเลือกทางการเงินที่มีจริยธรรม
• สร้างความเชื่อมั่นว่าไม่ใช่ธนาคารสำหรับมุสลิมเท่านั้น

4. กรอบเวลาในการดำเนินการ

ระยะสั้น (1-2 ปี)

• ปรับปรุงกฎหมายหลัก (มาตรา 7, 12, 13, 32-35)
• ออกระเบียบปฏิบัติที่สำคัญ
• พัฒนาบุคลากรและระบบเทคโนโลยี

ระยะกลาง (3-5 ปี)

• ขยายสาขาและช่องทางบริการ
• พัฒนาผลิตภัณฑ์ใหม่ครบทั้ง 19 ประเภทที่เสนอ
• สร้างความร่วมมือกับธนาคารอิสลามระหว่างประเทศ

ระยะยาว (5-10 ปี)

• ทำให้ธนาคารอิสลามเป็นธนาคารชั้นนำทางเลือกของประเทศ
• พัฒนาเป็น Islamic Financial Hub ของภูมิภาคอาเซียน
• มีส่วนแบ่งตลาดอย่างน้อย 5% ของระบบสถาบันการเงินไทย

สรุป

การปรับปรุงกฎหมายและระเบียบเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพธนาคารอิสลามต้องครอบคลุม 4 มิติหลัก:

1. ความแข็งแกร่งทางการเงิน: ระดมทุน บริหารความเสี่ยง
2. ความหลากหลายของผลิตภัณฑ์: ตอบสนองทุกกลุ่มลูกค้า
3. ความเชื่อถือทางศาสนา: กำกับดูแลโดยคณะที่ปรึกษาที่เข้มแข็ง
4. การเข้าถึงและการรับรู้: ขยายบริการและประชาสัมพันธ์

ข้อเสนอทั้งหมดนี้จะช่วยให้ธนาคารอิสลามเป็นทางเลือกทางการเงินที่แท้จริงสำหรับประชาชนทุกคน โดยยึดหลักการไม่เกี่ยวข้องกับดอกเบี้ย และดำเนินงานผ่านกลไกการลงทุน การร่วมทุน และการซื้อมาขายไป ตามหลักชาริอะห์อย่างแท้จริง