แนวคิดของอิกบาลว่าด้วยพระเจ้า ศาสดา และมนุษย์ในอิสลาม ตอนจบ

แนวคิดของอิกบาลว่าด้วยพระเจ้า ศาสดา และมนุษย์ในอิสลาม ตอนจบ

จรัญ มะลูลีม

ความเป็นหนึ่งของพระเจ้าเป็นรากฐานของระบบความคิดของอิสลาม  พระเจ้าเป็นสิ่งปฐมและสิ่งที่อยู่ได้ด้วยตนเองอย่างเดียวและเป็นผู้สร้างความเป็นอยู่ทางปรากฎการณ์ทั้งหลาย พระเจ้าสร้างโลกขึ้นมาจากการไม่มีอะไรเลย

พระองค์เป็นผู้นำทางกิจกรรมต่างๆ ของโลก ทุกสิ่งอยู่ภายใต้การควบคุมอย่างเด็ดขาดของพระองค์  ถ้าจะขอให้อธิบายถึงลักษณะที่แท้จริงของคุณลักษณะและกิจกรรมแล้วมุสลิมธรรมดาก็จะถือว่าทั้งประมวลกิจกรรมของพระเจ้าหรือความมุ่งหมายของพระเจ้าในการสร้างสากลจักรวาลก็คือต้องการให้คนรู้จักและสรรเสริญในฐานะที่เป็นพระเจ้า   นี่ก็จะหมายถึงความปรารถนาบางอย่างในตัวพระเจ้า    กลับกันนี่จะหมายถึงความไม่พอใจบางประการในส่วนของพระเจ้าซึ่งทำให้แนวความคิดเรื่องการดำรงอยู่อย่างสมบูรณ์เสียไป    ดังนั้นจึงมีความคิดว่าธรรมชาติและคุณลักษณะของพระเจ้าเป็นสิ่งที่เหลือจะกล่าว

มนุษย์ใฝ่ฝันที่จะรู้จักธรรมชาติของพระเจ้าเหมือนอย่างที่พยายามจะเข้าใจสิ่งต่างๆ โดยทั่วไป การแสวงหาความเข้าใจนี้เป็นเรื่องธรรมดาไม่มีอะไรผิด   แต่ความสามารถในการเข้าใจและใช้เหตุผลของมนุษย์นั้นมีจำกัด

เขาไม่สามารช่วยฉายความคิดและประสบการณ์ของเขาเองไปสู่แนวความคิดเรื่องพระเจ้าได้  ดังนั้นเมื่ออัล-กุรอานกล่าวว่าพระเจ้าทรงสร้างสรรค์แลเห็น  ฟังได้ ลงโทษได้ ฯลฯ นั้น  มนุษย์ก็ออกจะเข้าใจถึงคุณลักษณะและกิจกรรมของพระเจ้าตามแบบของเขาเอง

นี่ย่อมก่อให้เกิดความยากลำบากและความขัดแย้งอย่างช่วยไม่ได้    อย่างไรก็ตาม ก็มิได้พิสูจน์ว่าพระเจ้าไม่มีอยู่    เป็นเพียงสะท้อนให้เห็นพระเจ้าตามที่ปรากฏแก่เหตุผลที่ไม่สมบูรณ์ของเรา

เหตุผลอีกอย่างหนึ่งที่ทำให้เกิดความลำบากในเรื่องความเข้าใจพระเจ้าก็คือเรามักจะคิดว่าการเข้าใจในพระเจ้าของเราเป็นอันเดียวกับพระเจ้าเอง   และคิดว่าใครๆ ที่ปฏิเสธความเข้าใจของเราเกี่ยวกับพระเจ้าย่อมปฏิเสธการมีอยู่ของพระเจ้าเช่นนั้น

เราต้องยอมรับว่าพระเจ้านั้นเหลือที่จะกล่าว   ถึงเราต้องยอมรับว่าพระเจ้าเป็นผู้มีอำนาจสูงสุดซึ่งเราจะยอมตนให้   ถ้ารัศมีดวงอาทิตย์ไม่อาจเข้าใจดวงอาทิตย์ได้หรือน้ำหยดหนึ่งไม่อาจบรรจุน้ำทั้งมหาสมุทรได้  เราก็ย่อมไม่สามารถเข้าใจพระเจ้าได้ด้วยเช่นกัน   ถึงแม้ว่าเราอาจพิสูจน์ได้ว่าพระเจ้ามีอยู่  คุณลักษณะของพระองค์ก็ไม่ใช่เรื่องที่อาจพิสูจน์ได้ด้วยเหตุผล

มันเป็นเรื่องของความศรัทธา (Iman) อย่างไรก็ตามนี่มิได้หมายความว่าความศรัทธาของเราจะต้องไร้เหตุผล  เพียงแต่ “อยู่เหนือธรรมชาติ” เท่านั้น   ความพอใจของนักปรัชญา  นักสังคมศาสตร์บางคนนั้นไม่ถูกต้องตามความคิดของพวกยึดถือจารีตหรืออิสลามดั้งเดิม  การถือพระเจ้าองค์เดียวมิได้เป็นผลผลิตของความคิดที่ค่อยๆ เจริญขึ้นอย่างช้าๆ โดยอาศัยปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสิ่งแวดล้อมของเขา

แต่เป็นศาสนาแรกหรือศาสนาดั้งเดิม  ความคิดนี้ถูกเปิดเผยโดยพระเจ้านับตั้งแต่ศาสดาอาอัมเป็นต้นมาหรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งความคิดของปรัชญานั้นเป็นผลิตผลของมนุษย์เองที่พยายามจะตีความสถานการณ์ของมนุษย์

ศาสนาที่ได้รับการเปิดเผยนั้นเลิศกว่าปรัชญาซึ่งหน้าที่ของมันมิได้เพื่อแข่งขันกับศาสนา  แต่ต้องทำตัวเป็นสาวใช้เพื่อรับใช้ค่านิยมพื้นฐานที่ศาสนานิรันดร์สอนไว้   นั่นคือศาสนาอิสลามนับตั้งแต่ศาสดาอาดัมเป็นต้นมา

สิ่งที่เรียกว่ากฎธรรมชาติซึ่งเป็นผู้วางระเบียบเหตุการณ์ในธรรมชาตินั้น    ความจริงก็คือคำบรรยายถึงพฤติกรรมอันเป็นแบบเดียวกันตามคำสั่งของพระเจ้า    ดังนั้นแทนที่จะให้แนวความคิดเรื่องพระเจ้าอย่างฟุ่มเฟือย   กฎเกณฑ์เหล่านี้จึงประกาศถึงความยิ่งใหญ่  ปรีชาญาณและความเมตตาปรานีของพระเจ้า   โดยอาศัยกฎเกณฑ์เหล่านี้เองที่พระเจ้าทำให้มนุษย์สามารถควบคุมธรรมชาติของผลกำไรของเขาเองได้

กฎเกณฑ์เหล่านี้มิได้จำกัดอำนาจของพระเจ้าแต่ประการใดเลย  พระองค์ทรงสามารถเปลี่ยนแปลงเขาได้ตามพระประสงค์    ปาฏิหาริย์มิใช่อะไรอื่นนอกจากการแสดงอำนาจของพระเจ้าในชั่วขณะหนึ่งเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากพระเจ้ามีความยุติธรรม   พระองค์จึงมักไม่เข้ามาแทรกแซงในการทำงานของกฎเกณฑ์เหล่านี้   เป็นเหตุให้เหตุการณ์ของโลกถูกควบคุมด้วยกฎเกณฑ์อันเป็นประจำและมีรูปแบบเดียว   โดยวิธีนี้พระเจ้าผสมผสานความมีอำนาจทั่วของพระองค์เข้ากับความเป็นหนึ่งของธรรมชาติ

พระเจ้าทรงทราบอนาคตล่วงหน้า  แต่ความรู้ล่วงหน้ามิได้ทำให้มนุษย์ขาดจากเจตนารมณ์อิสระของเขาแต่อย่างใด    แต่เรามิอาจตำหนิคุณลักษณะของพระเจ้าสำหรับการทำชั่วของมนุษย์ในโลกนี้   เหตุร้ายทางกายภาพอย่างเช่นนั้นท่วม    แผ่นดินไหวโรคภัยไข้เจ็บ  อุบัติเหตุ ฯลฯ ย่อมขัดกับความเมตตาปรานีของพระเจ้า  แต่ตามความเข้าใจดั้งเดิมในสิ่งที่เราคิดว่าเป็นเรื่องชั่วร้ายอาจจะไม่ร้ายเลยก็ได้  เหตุผลของมนุษย์นั้นมีจำกัดถ้าเราไม่สามารถเข้าใจถึงปรีชาญาณของพระเจ้าได้ก็ไม่น่าแปลกใจเลย

ความเป็นศาสดา

ศาสนทูตของพระเจ้าได้ปรากฏตัวขึ้นอย่างต่อเนื่องทุกหนทุกแห่ง  เพื่อตักเตือนและนำทางผู้คนให้เดินไปในทางที่เที่ยงตรง  แต่ซาตานหรือชัยฏอน (มารร้าย) ก็คอยล่อล่วงมนุษย์ให้หลงทางไปอยู่เสมอ  ความขัดแย้งระหว่างความดีและความชั่วเป็นแนวเรื่องละครของโลกที่ไม่เคยยุติเลย

กฎหมายของพระเจ้าซึ่งถูกกำหนดเป็นครั้งเป็นคราวโดยศาสนทูตของพระองค์นั้นมีไว้สำหรับชุมชนต่างๆ   แต่อัล-กุรอานที่เปิดเผยให้แก่ศาสดาในศตวรรษที่ 7 นั้นมีไว้สำหรับมนุษย์ทุกคนและทุกกาลเวลา อัล-กุรอานจะยกเลิกวะฮีย์ (วิวรณ์) เก่าๆ ทุกวะฮีย์กลายเป็นกฎเกณฑ์แห่งสัจธรรมอย่างเดียวในทุกๆ เรื่อง  ในกรณีที่เหตุผลของมนุษย์ขัดแย้งกับคำกล่าวในอัล-กุรอาน อย่างแรกย่อมผิด

มุสลิมที่ดี (ตามความคิดแบบเดิม) คือผู้ที่ไม่กังวลในเรื่องพระดำรัสของพระเจ้าเกี่ยวกับประมวลกฎเกณฑ์และกลไกแห่งวะฮีย์หรือการวิวรณ์ของพระเจ้า  แต่กระทำตามคำตรัสของพระองค์  สิ่งสำคัญสำหรับการรอดพ้นนั้นมิใช่ความชัดเจน  แต่เป็นความศรัทธา ความปรารถนา ด้วยเหตุนี้ ความชัดเจนคือความคิดวิตถารของนักปรัชญามากกว่าจะเป็นมงกุฎของผู้ศรัทธา