ท่าทีชีอะฮ์อัฟกานิสถานกับกลุ่มตอลีบาน
ท่าทีชีอะฮ์อัฟกานิสถานกับกลุ่มตอลีบาน
ดร.ประเสริฐ สุขศาสน์กวิน
คณะรัฐประศาสนศาสตร์ วิทยาลัยเทคโนโลยีสยาม
เมื่อโฆษกตอลีบัน มุลลาซะบีฮุลลอฮ์ มุญาฮีดี กล่าวถึงสิทธิทางการเมืองของกลุ่มก้อนชีอะฮ์ในการมีส่วนร่วมการบริหารกับรัฐบาลตอลีบานว่า “ในรัฐอิสลาม(รัฐอามีร) ถือว่าสิทธิต่างๆของชาวอัฟกันทุกๆชาติพันธุ์และทุกนิกายจะถูกพิทักษ์และทั้งหมดจะมีส่วนร่วมในรัฐบาลชุดนี้ ไม่ต้องสงสัยเลยว่าพี่น้องของเรา ชาวชีอะฮฺจะเข้าร่วมในสภา(ชูรอ)ด้วย
ถ้ามองชาวชีอะฮ์ในอัฟกานิสถานผ่าน “ความเป็นชีอะห์” และ “พิธีมุฮัรรอม” ในอัฟกานิสถาน พบสัญญาณที่ดี บ่งชี้การเปลี่ยนแปลงทางอุดมการณ์ที่สำคัญของตอลิบาน หรือพูดว่า ตอลิบานเปลี่ยนไปและปรับเปลี่ยนทั้งทางอุดมการณ์ทางการเมือง ศาสนาและนิกาย กล่าวคือถ้าย้อนดู“มุสลิมชีอะห์” ในอัฟกานิสถาน นับเป็นหนึ่งในกลุ่มชนที่ต้องเผชิญความลำเค็ญและถูกปฏิบัติอย่างโหดร้ายที่สุด ภายใต้การปกครองของ “ตอลิบาน” ยุค 1.0
วันนี้ ตอลิบานยุคใหม่หรือเรียกว่ายุค 2.0 ได้อธิบายตนเองว่า พวกเขาไม่เหมือนตอลิบานยุค 1.0 แม้ชีอะห์จะมีอดีตอันปวดร้าวกับตอลิบาน แต่ดูเหมือนตอนนี้ เมื่อตอลิบานมีการเปลี่ยนแปลงทางอุดมการณ์ที่สำคัญ สองฝ่ายก็มีท่าทีเป็นมิตรมากขึ้น
ฮาดี กุบัยซี (Hadi Kobaysi) นักเขียนที่โปรฮิซบุลเลาะห์ ได้ออกมาระบุว่า ตอลิบานปัจจุบันไม่ใช่สายวะฮาบีซะลาฟีเหมือนเช่นตอลิบานยุคก่อน
กล่าวว่า“สำหรับตอลิบาน พวกเขาอยู่ในแนวทางมัซฮับฮานาฟี พวกเขาไม่ได้กล่าวหาผู้ใดว่าออกนอนกศาสนา (ตักฟีร) พวกเขาเคารพให้เกียรติมัซฮับชีอะห์ ออกแถลงการณ์ประจำปีแสดงความเสียใจในวันอาชูรอ พวกเขาสู้กับสหรัฐฯ ไอซิส มานานหลายปีด้วยการสนับสนุนของอิหร่าน ในปัจจุบัน พวกเขามีการเปลี่ยนไป”
สิ่งเหลือเชื่อก็เกิดขึ้นแล้ว วันนี้มีข้อมูลจากหลายแหล่งดูเหมือนจะยืนยันตรงกันว่า ตอลิบานส่วนใหญ่ไม่ได้เข้าไปห้ามหรือแตะต้องการจัดพิธีมุฮัรรอมหรือพิธีรำลึกอีหม่ามฮุสเซนของมุสลิมชีอะห์ แม้อาจจะมีบางจุดที่สมาชิกตอลิบานบางกลุ่มเข้าไปยุ่มย่ามแต่ก็คาดว่าจะเป็นส่วนน้อย
ทวิตเตอร์ของสำนักข่าวตัสนีม อิหร่าน รายงานว่า หัวหน้าเขตวัฒนธรรมของตอลิบานทางตะวันตกเฉียงเหนือของอัฟกานิสถาน กล่าวว่ามุสลิมชีอะห์สามารถจัดพิธีมุฮัรรอมได้ตามปกติ
นอกจากนั้นทวิตเตอร์ของของมุสลิมชีอะห์ในคาบูลหลายบัญชีที่ได้ลงคลิปและภาพยืนยันว่า ตอลิบานได้ให้สิทธิเสรีภาพทางนิกายและคุ้มครองการทำพิธีอาชูรอของชีอะฮ์อย่างน่าแปลก ในทวิตเตอร์ยังมีการเผยแพร่ หนังสือคำสั่งของ เมาลาวี ซอเฮบ นาจีบุลเลาะห์ หัวหน้าตาลิบานเขตจังหวัดเฮรัต ที่ส่งถึงนักรบตอลิบานว่า ห้ามมิให้ก่อกวนหรือแตะต้องให้เกิดความเสียหายต่อ ฮุซัยนียะห์ มัสยิด หรือศาสนสถานใดของมุสลิมชีอะห์ (อ้างอิงจาก fb Akwat Pduka)
และมีคลิปหนึ่งที่น่าประทับใจ เป็นเหตุการณ์ที่สมาชิกตอลิบานขับรถไปที่จุดจัดพิธีของมุสลิมชีอะห์ เขาถามว่า “พี่น้อง คุณเป็นมุสลิมชีอะห์ใช่ไหม”
หนุ่มชีอะห์ตอบว่า : ใช่
ตอลิบาน: ดีๆ คุณกำลังจัดพิธีมุฮัรรอมคืนที่ 10 ใช่ไหม
ชีอะห์ : คืนเจ็ดครับ
ตอลิบาน : ไม่มีปัญหาอะไรใช่ไหม มีอะไรจะร้องเรียนไหม มีใครมาข่มขู่อะไรไหม
ชีอะห์ : ไม่มี ไม่มี
ตอลิบาน: เอมิเรตอิสลามและมุญาฮิดีนยินดีรับใช้พวกคุณ เรื่องนี้ไม่เกี่ยวกับชนเผ่า พื้นที่ นิกาย หรือภาษา เราทุกคนคือพี่น้องกัน หากมีปัญหาอะไรให้บอกเรายินดีรับใช้(อ้างอิงจาก fb Akwat Pduka)
ชีอะฮ์และบทบาทชีอะฮ์ในอัฟกานิสถาน
อัฟกานิสถาน เป็นประเทศที่ไม่มีทางออกสู่ทะเลในเอเชียใต้ มีอาณาเขตทางทิศตะวันตกติดกับประเทศอิหร่าน ทางทิศใต้และทิศตะวันออกติดกับปากีสถาน ทางทิศเหนือติดเติร์กเมนิสถาน อุซเบกิสถาน และทาจิกิสถาน ส่วนทางทิศตะวันออกสุดติดประเทศจีน มีอาณาเขต 652,000 ตารางกิโลเมตร มีกรุงคาบูลเป็นเมืองหลวงและเป็นเมืองใหญ่ที่สุดของประเทศ มีประชากรประมาณ 39 ล้านคน
อัฟกานิสถานเป็นประเทศที่มีหลายชนเผ่า เช่น ปัจตูน ทาจิก ฮิซอเระฮ์(ฮาซาร่า) อุซเบก เติร์กมัน นูริสตอน กิซิลบาช เป็นต้น ประชากร 99% นับถือศาสนาอิสลาม และมีชีอะฮ์ประมาณ 30 % ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาติพันธุ์ฮะซาเราะฮ์ โดยจะตั้งรกรากอาศัยอยู่ในฮิซอเระจอตHazarajat หรือ Hazaristan เป็นพื้นที่ภูเขาในที่ราบสูงตอนกลางของอัฟกานิสถาน ท่ามกลางเทือกเขา Koh-i-Baba ทางตะวันตกสุดของเทือกเขาฮินดูกูช เป็นบ้านเกิดของชาวฮาซารา
ชีอะฮ์อาศัยอยู่ในสามพื้นที่หลักของอัฟกานิสถาน
- ชีอะฮ์ในฮะซาเราะญาต เป็นพื้นที่ตั้งอยู่ใจกลางของอัฟกานิสถาน ซึ่งครอบคลุมหลายเมืองได้แก่:
– บามยาน Bamyan หรือ Bamiyan หรือ Bamian เป็นเมืองหลวงของจังหวัด Bamyan ในภาคกลางของอัฟกานิสถาน มีประชากรประมาณ 100,000 คน Bamyan เป็นเมืองที่ใหญ่ที่สุดในภาคกลางของอัฟกานิสถานของ Hazarajat และอยู่ห่างจากกรุงคาบูลไปทางตะวันตกเฉียงเหนือประมาณ 240 กิโลเมตร
– กัซนี หรือชื่อในอดีต กัซนิน หรือ กัซนา และ กุซนี เป็นนครในภาคตะวันออกเฉียงใต้ของประเทศอัฟกานิสถาน มีประชากรราว 190,000 คน ตั้งอยู่บนตำแหน่งยุทธศาสตร์ ทางผ่านของทางด่วนหมายเลข 1 ซึ่งเชื่อมต่อคาบูล กับ คันดาฮาร์ เป็นเวลาหลายพันปี
– อุรากัน Uruzgan หรือสะกดว่า Urozgan หรือ Oruzgan เป็นหนึ่งในสามสิบสี่จังหวัดของอัฟกานิสถาน Uruzgan ตั้งอยู่ในใจกลางของประเทศ มีประชากร 443,804 คน และจังหวัดส่วนใหญ่เป็นสังคมชนเผ่า
– กอฮ์ Ghōr หรือที่สะกดว่า Ghowr หรือ Ghur เป็นหนึ่งในสามสิบสี่จังหวัดของอัฟกานิสถาน ตั้งอยู่ทางตะวันตกของฮินดูกูชในภาคกลางของอัฟกานิสถาน ไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ จังหวัดประกอบด้วย 11 อำเภอ ครอบคลุมหมู่บ้านหลายร้อยแห่ง และประชาชนประมาณ 764,472
-ญูซิญอน Jowzjan ซึ่งบางครั้งสะกดว่า Jawzjan หรือ Jozjan เป็นหนึ่งในสามสิบสี่จังหวัดของอัฟกานิสถาน ตั้งอยู่ทางตอนเหนือของประเทศที่มีพรมแดนติดกับเติร์กเมนิสถาน จังหวัดแบ่งออกเป็น 11 อำเภอและมีหลายร้อยหมู่บ้าน มีประชากรประมาณ 613,481 คน
-ซามาร์คันด์Samangan เป็นเมืองในจังหวัด มีจุดจอดคาราวานในยุคกลาง และมีสำนักงานใหญ่ของจังหวัด Samangan ในเขตที่มีชื่อเดียวกันทางตอนเหนือของอัฟกานิสถาน ในฐานะเมืองโบราณและศูนย์กลางทางพุทธศาสนาที่สำคัญในช่วงศตวรรษที่ 4 และ 5 ภายใต้ผู้ปกครอง Kushan ในขณะนั้น มีซากปรักหักพังของยุคนั้นอยู่ในสถานที่ที่รู้จักกันในชื่อ Takht-i-rustam
และส่วนหนึ่งในแบลค์ เป็นเมืองในจังหวัดแบลค์ ประเทศอัฟกานิสถาน ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของมะซารีชะรีฟ ราว 74 km ทางใต้ของแม่น้ำอามูดาร์ยาและติดกับประเทศอุซเบกิสถาน เคยเป็นศูนย์กลางในยุคโบราณของศาสนาพุทธ ศาสนาอิสลาม และศาสนาโซโรอัสเตอร์ และเป็นหนึ่งในเมืองสำคัญของโคราซาน
2.ชีอะฮ์ในกรุงคาบูล มีสองชาติพันธุ์หลักได้แก่:
2.1 กิซิลบาช ส่วนใหญ่รุ่งเรืองในอาเซอร์ไบจานอานาโตเลียและเคอร์ดิสถานตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 15 เป็นต้นมาและมีส่วนในการวางรากฐานของราชวงศ์ Safavid ของอิหร่าน
2.2 ฮะซาเราะฮ์ (ฮาซาร่า) กลุ่มชนที่อพยพมาจากฮะซาเราะญอต
- ชีอะฮ์ทางตอนเหนือ ติดกับเขตเตอร์เกสถาน เป็นพื้นที่ที่มีชีอะฮ์อาศัยอยู่ 50% โดยเฉพาะในเมืองแบลค์และญูซิญอน
ภาษา
ชีอะฮ์ในอัฟกานิสถานจะพูดภาษาฟาร์ซีดัรรี ทว่าไม่ใช่ชีอะฮ์เท่านั้นที่พูดภาษานี้ ทาจิกในอัฟกานิสถานก็พูดภาษานี้เช่นกัน นอกจากนั้นแล้วยังมีภาษาถิ่นอีกมากมาย เช่น ฮิซอเระฆี คาบูลี ฮิรอตี และแบลคี เป็นต้น
ชีอะฮ์ในอัฟกานิสถาน สามารถแบ่งชีอะฮ์ออกเป็นสองกลุ่ม คือกลุ่มสาขาอิมามียะฮ์(อิมามสิบสองเหมือนกับชีอะฮ์ในอิหร่าน) และอีกสาขาคือชีอะฮ์สาขาอิสมาอีลียะฮ์ แต่มีจำนวนน้อย อาศัยอยู่ในแถบเมืองมะดัฆชานและลัฆลาน ต่อมารัฐธรรมนูญของประเทศอัฟกานิสถานได้ถือว่ามัซฮับชีอะฮ์เป็นมัซฮับหนึ่งของอิสลามที่ถูกต้องตามกฎหมาย(อ้างอิงจาก fb Imron Pichairat)
บทบาททางการเมืองชีอะฮ์ในอัฟกานิสถาน
ถ้าย้อนดูกลุ่มชีอะฮ์ถือว่ามีบทบาททางการเมืองมานานแล้ว ก่อนการเข้ามาของตอลีบานปี 1996เสียอีก แต่ที่มีบทบาทโดดเด่นมากสุดเมื่อพวกเขาได้จัดตั้งพรรคการเมืองในนาม”พรรควะดัตอิสลามี”(พรรคเอกภาพอิสลาม) โดยได้รวบรวมนักต่อสู้กลุ่มต่างๆของชีอะฮ์ในอัฟกานิสถานที่อยู่ในฮาซาร่า และบุคคลสำคัญทางการเมืองชีอะฮ์ที่สุดคือ เชค อับดุลอะลี มะซารี เป็นบุคคลมีชื่อเสียงที่สุดก็ว่าได้และเขายังเป็นเลขาธิการพรรคอีกด้วย และต่อมากลุ่มการเมืองนี้ได้ขยายอิทธิพลไปยังกรุงคาบูลและในพื้นที่ต่างๆของชีอะฮ์อีกหลายเขต ทำให้พรรคการเมืองพรรคนี้มีอำนาจต่อรองกับรัฐบาลและมีบทบาททางการเมืองสูงมาก
แต่ในยุคแรกที่กลุ่มตอลิบานได้ขึ้นปกครองอัฟกานิสถาน ปี 1996 เราจะพบชุดหลักฐานบางอย่างว่า กลุ่มการเมืองชีอะฮ์ที่ได้จัดตั้งขึ้น ไม่ว่าพรรค”วะดัตอิสลามี”(พรรคเอกภาพอิสลาม) นำโดย เชคอับดุลอะลี มะซารี ถือว่าเป็นกลุ่มทางการเมืองชีอะฮ์ที่ไม่เห็นด้วยกับตอลีบานอย่างรุนแรงและยังต่อต้านตอลีบานหนักหน่วง จนทำให้เกิดเหตุการณ์ที่ไม่คาดฝันคือการระเบิดพลีชีพของกลุ่มตอลีบานสังหารเชคอับดุลอะลี มะซารีเสียชีวิตและอีกสิบคนจากแกนนำคนสำคัญอีกด้วย นับว่าเป็นอีกเหตุการณ์หนึ่งที่ชีอะฮ์ในอัฟกานิสถานได้จดจำ
ต่อมาชีอะฮ์ได้มีการจัดตั้งพรรคการเมืองในนาม”ฮะรอกัตอิสลามี”(พรรคเคลื่อนไหวอิสลาม) นำโดย อายาตุลลอฮ์ มุซินี ที่มีนโยบายทางเมืองไม่เผชิญหน้ากับตอลิบาน แต่ก็ไม่สนับสนุน จนทำให้กระแสการต้านทานจากตอลิบานต่อกลุ่มชีอะฮ์ลดลง และกลุ่มการเมืองชีอะฮ์นั้นได้เดินหน้าทางยุทธิศาสตร์ทางการเมืองแบบใหม่อีกทั้งมีความสัมพันธ์ที่ดีกับอิหร่านเลยทีเดียวและเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของชีอะฮ์ในอัฟกานิสถาน ดังนั้นเป็นไปได้ที่รัฐบาลตอลีบาน อาจจะมีกลุ่มพรรคการเมืองร่วมอยู่ด้วย
