แมลง ตัวแสบของเรา

แมลง ตัวแสบของเรา

แมลงมีทั้งที่เป็นและไม่เป็นประโยชน์หลายๆชนิดเป็นอาหารหรือช่วยให้เกิดความสมดุลย์ทางธรรมชาติ และหลายๆชนิดก็เป็นศัตรูกับเราหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะทุกๆวัน เราต้องเจอแมลง เลยขอเขียนเรื่องแมลงเล่นๆสักครั้ง
แมลงเป็นสัตว์ ที่ส่วนใหญ่หลายชนิดบินได้ มี ๖ ขา ถ้ามีมากกว่า ๖ ขาไม่เรียกว่าแมลง เช่นแมงมุม มี ๘ ขา ลำตัวของแมลงเป็นปล้องๆ มีอยู่ ๓ ส่วน คือส่วนหัว ส่วนอก และส่วนท้อง ทั้ง ๖ ขาและปีก จะอยู่ที่ส่วนอก แต่ส่วนท้องจะมีรูหายใจ ที่เรียกว่า spiracle ยกเว้นแมลงบางชนิด ไม่มีรูหายใจ ให้อากาศซึมผ่านผิวหนังเข้าไปในลำตัว
ชีพจักรของแมลง มีอยู่หลายแบบ แต่ที่ผมรู้จักมานานแล้ว ขอเสนอเพียง ๒ แบบคือ แบบที่ ๑ ออกมาเป็นไข่ เจริญขึ้นเป็นตัวหนอน แล้วเข้าวัยดักแด้ จนกระทั่งเป็นตัวแก่ พวกนี้ได้แก่ ผีเสื้อ ผีเสื้อกลางคืน และอื่นๆ  สำหรับ แบบที่ ๒ ออกจากไข่ ก็ได้พัฒนาเป็นตัวอ่อนเลย แล้วกลายเป็นตัวแก่ แบบนี้ที่เห็นชัดๆ คือแมลงสาบที่อยู่ในบ้านเรานั่นเอง ปกติแล้วแมลงไม่มีโครงกระดูกข้างใน แต่หลายๆชนิดมีเปลือกหุ้มภายนอก ซึ่งเป็นสารไคติน เช่นเดียวกับกุ้ง ในปัจจุบัน นักวิทยาศาสตร์ นำเอาสารไคตินนี้ไปพัฒนา เป็น ไคโตซาน ใส่ให้เป็นประโยชน์ ต่อต้นไม้เจริญเติบโตออกดอกออกผลดี
ที่มนุษย์ต้องมายุ่งกับแมลงนี้ ต้องเข้าใจนิสัยการหาอาหารของแมลงก่อน โดยที่แมลงมีปากไม่เหมือนกัน แบ่งปากแมลงออกเป็นชนิดต่างๆได้ถึง ๗ ชนิด คือ ๑. ปากกัด ได้แก่ แมลงสาบ ด้วง หนอนผีเสื้อ ตั๊กแตน และมด ๒. ปากเจาะดูด ได้แก่ยุง มวน เพลี้ยอ่อน และหมัด ๓. ปากดูด เช่น เพลี้ยไฟ เพลี้ยต่างๆที่ดูดกินน้ำเลี้ยงของต้นไม้ ๔. ปากกัดเลีย เช่นผึ้ง แมลงภู่ ๕. ปากกัดซับดูด เช่นเหลือบ ๖. ปากซับดูด เช่นแมลงวัน และ ๗. ปากดูดกิน(มีงวง) เช่นผีเสื้อ
ขอเขียนถึงแมลงบางตัว ที่เป็นตัวแสบ เข้ามายุ่งกับชีวิตเรามากๆ ก่อนอื่นขอเขียนเรื่องมดเป็นลำดับแรก ไม่ใช่มดแดงที่อยู่บนต้นผลไม้ เพราะมดพวกนี้ ถ้าเราไม่ไปปีนต้นพวกนั้น ก็ไม่ได้เกี่ยวข้องอะไรกัน ยกเว้นเราไปเอาไข่มากิน มดแดงนี้บางครั้ง ก็มีการเลี้ยงเป็นธุรกิจเพื่อเอาไข่ คงจะคุ้นเคยแกงผักหวานไข่มดแดงนะครับ แซบมากๆ เมื่อประมาณกว่า ๒๐ ปีที่แล้ว ได้ไปชิมรสแกงผักหวานไข่มดแดงที่ร้านอาหารพื้นเมือง เป็นกระท่อมเล็กๆ ชานเมืองอำนาจเจริญ อร่อยมาก ติดใจมาจนถึงทุกวันนี้
แต่ที่ต้องพันตูกันมาตลอดเวลา คือมดคันตัวเล็กๆที่ขึ้นตามบ้าน ที่บ้านผมไม่รู้รังมันอยู่ตรงไหน มันขึ้นระบาดทั่วๆไป โดยเฉพาะในครัว ขนาดเราเช็ดโต๊ะแล้วเช็ดอีก มันก็ยังมาได้ คงเป็นเพราะผ้าที่เราเช็ดยังมีคราบไขมันอาหาร ทำให้ไขมันติดโต๊ะ พอเช็ดที่หนึ่ง มันก็เดินเรียงแถวไปอีกที่หนึ่ง จนเดี๋ยวนี้ เราต้องเอาน้ำยาล้างจานทำความสะอาดผ้าเช็ดโต๊ะก่อนที่จะเช็ดโต๊ะ จึงจะหยุดมันมาได้ มดคันนี้ ขึ้นทั่วบ้านตอนที่แล้งๆอากาศเย็นๆไม่ค่อยมี แต่ในฤดูฝนตอนที่ ฝนตกใหม่ๆดินเปียกๆ มันก็คงจะอพยพหนีฝนขึ้นมาบนบ้านเรา มันไปทุกแห่งเช่น ในห้องน้ำ ที่ห้องนอนก็เคยขึ้นถึงที่นอนและใต้หมอน แล้วตอนที่นอนหลับกำลังสบาย มันก็กัดตามแขน ขาทั่วไป เข้าใจว่า บางครั้งเรานอนน้ำตาไหลลงหมอนทำให้ตรงนั้นเปียกชื้น (เศร้ามาก) ช่วงนั้น โดนมดกัดทั้งตัว ถึงกับต้องไปหาหมอ เพราะคันไปหมด บางครั้ง มันขึ้นมาไต่ที่ขาเราโดยวิธีไหนและเมื่อไหร่ไม่รู้ตัว จนออกไปธุระข้างนอก มันก็ไต่เข้าไปเรื่อยๆ ซึ่งเราไม่รู้เลย จนถึงในอวัยวะจุดที่ลึกที่สุดใต้กางเกงในแล้วตรงนั้นเป็นกลางชุมชน ถึงรู้ว่ามดกัด ก็ล้วงไปปัดไม่ได้  ต้องวิ่งเข้าห้องน้ำ กว่าจะเรียบร้อย ทรมานมาก หรือมันอาจจะติดอยู่ที่กางเกงในที่ซักแล้วพับไว้ในตู้ก็เป็นไปได้  การป้องกันมดพวกนี้ ถ้าเป็นที่นอนปลอกหมอน ต้องเอาไปซักใหม่ ถ้าเป็นตู้กับข้าวใส่ของที่มดขึ้นได้นั้น เราเอาถ้วยใส่ขี้เถ้ามารองขาตู้ ถ้าใช้น้ำรองขาตู้ทิ้งไว้ น้ำจะระเหยแห้งเร็วแต่ถ้าเป็นขี้เถ้า มดไม่สามารถมุดขี้เถ้า ขึ้นไปบนตู้ได้   ขี้เถ้าคงจะอุดรูหายใจที่อยู่ตามปล้องส่วนท้อง ถ้ามันจมลงไป ก็เป็นแนวคิดเดียวกันที่เอาแป้งทาตัวโรย ที่บ้านใช้prickly heat ผสมเมนทอลซึ่งแป้งก็คงไปอุดรูหายใจของมันเหมือนกันเทคนิคการโรยแป้งนี้ สามารถเป็นข้อพิพาทในครอบครัว เพราะเป็นบ่อเกิดของฝุ่นที่จะต้องทำความสะอาดต่อไป
เนื่องจากมดเป็นสัตว์สังคมที่ช่วยลำเลียงอาหารกลับรัง จึงมีการผลิตสารคลุกเหยื่อเพื่อให้มดมาตอม แล้วขนเหยื่อกลับรังไปกินกันที่รัง ทุกตัวแบ่งปันกินกันหมด จึงมีข้อมูลที่โฆษณาได้ว่า เหยื่อจะฆ่ามดตายทั้งรังได้ แต่ที่บ้านผมไม่กล้าใช้สารเคมี ลองซื้อมา ๑ ซองยังไม่ได้เปิดใช้ เขาเขียนหน้าซองไว้ให้ระวังอันตรายมากๆเกรงว่าเราจะได้รับอันตรายจากมัน เมื่อสมัยที่กำลังสร้างบ้าน ตอนนั้นยังมีข้อมูลน้อย ไม่ชัดเจน ไม่ได้เรียนรู้มาก ได้เอาสารประกอบ chlorine ชื่อว่า “ดีลดริน” มาโรยดินใต้พื้นบ้านทั่วไปหมด เพื่อกันมดและปลวก ต่อมา จึงทราบว่าสารดังกล่าวอันตรายมาก มีพิษตกค้างกว่า ๓๐ ปี ทางการได้ประกาศห้ามใช้ สารที่ว่านี้ ถ้าน้ำท่วมดินตรงนั้น สารพิษจะละลายขึ้นมาสู่ที่เราซึ่งสามารถซึมผ่านผิวหนังไปสะสมที่ไขมันในร่างกาย และถ้ามีปริมาณมากพอ ก็จะทำให้เป็นพิษได้ เรื่องปลวกก็เหมือนกัน ตอนที่มีปลวกขึ้น เราเรียกช่างมาซ่อมแซมและทำตู้โต๊ะภายในบ้านให้โปร่งๆ ใช้ไม้เนื้อแข็งให้ทนทาน ตามที่คิด ไม่กล้าใช้สารเคมีแต่ประการใด อย่างไรก็ตาม ได้เรียนรู้ความก้าวหน้าทางวิชาการ ว่าในขณะนี้ ได้มีการผลิตสารอินทรีย์ที่ไม่เป็นพิษต่อคน สัตว์ ใช้ฉีดฆ่า หรือป้องกันปลวกได้ ซึ่งบริษัทรับกำจัดปลวกใช้กันอยู่แพร่หลาย
สำหรับยุงนั้น มีชุกชุมมากที่กรุงเทพฯ และตามป่าชุ่มชื้น คิดว่าแถวบ้านเรานี้ คงมีแหล่งน้ำนิ่งๆหรือน้ำสกปรก ให้ยุงมาวางไข่และขยายพันธุ์ได้รวดเร็ว ที่บ้านผมนั้น ในส่วนที่เป็นพุ่มต้นไม้ยุงชุมมาก จนยุงกัดเป็นเรื่องปกติ ตอนที่มีข่าวเรื่องไข้เลือดออกก็กลัว แต่ไม่มีทางที่จะหลีกเลี่ยง เพราะไม่ยอมใช้ยาฉีด หรือจุดไฟกันยุง เกรงว่าสารเคมีทั้งหลายนั้น ก็จะทำร้ายเราด้วย สู้ปล่อยให้มันกัด แต่ก็แลกกันด้วยชีวิต พอมันกัด เราก็ตบ มันก็ต้องจบชีวิตลงอย่างน่าสงสาร คงไม่สามารถรักษาศีล ๕ ได้เคร่งครัดเมื่อยุงกัดแล้วเรารู้สึกเจ็บๆคันๆนั้น ไม่ใช่กัด แต่เป็นปากเจาะดูดของยุงที่เป็นเข็มคมๆเจาะเข้าไปในผิวหนังแล้วก็ดูดเลือดเป็นอาหาร ที่บ้าน ผมได้ตั้งอ่างล้างหน้าแปรงฟันส่วนตัวไว้ภายนอกบ้าน เพื่อจะได้สัมผัสอากาศภายนอกที่เป็นลมอ่อนๆ กลิ่นดอกไม้โชยมาทำให้อารมณ์แจ่มใส แต่ที่ขาทั้ง ๒ ข้างนั้น คันมากๆ เพราะยุงกัดทุกค่ำคืนอย่างไรก็ตาม หากเมื่อไหร่มีงานสังสรรค์นอกบ้านตอนหัวค่ำ จะพยายามป้องกันยุงโดยใส่กางเกงขายาว แล้วใส่ถุงเท้าไว้ก่อน ซึ่งได้ผลดี
แมลงวัน ไม่ได้กัดเราได้แต่มาเกาะ มาตอมให้เราคันๆ เพราะปากของมันเป็นแบบซับดูด แต่ที่เรารังเกียจแมลงวัน ก็คือเกรงว่า ก่อนที่มาตอมอาหารเรามันไปเกาะที่ไหนมาก่อน เพราะมันเกาะไม่เลือกที่ กลัวเป็นในห้องน้ำร้านอาหารแบบกลางแจ้ง โดยเฉพาะอาหารทะเล หรืออาหารที่มีไขมันสูง รวมทั้ง ร้านก้วยเตี๋ยว บางร้าน มีแมลงวันเยอะมาก โดยเฉพาะร้านในชนบท บางร้านเอาน้ำหวานมาตั้งไว้ข้างนอกหน้าร้าน เพื่อล่อแมลงวันให้ไปตอม ซึ่งผมไม่เห็นด้วย เพราะจะเป็นการเพิ่มจำนวนแมลงวันโดยไม่จำเป็น ตามแนวคิดผมถ้าจะลดจำนวนแมลงวัน ต้องเช็ดโต๊ะ จาน ช้อน เครื่องใช้ให้สะอาด อย่าใช้ผ้าเช็ดโต๊ะซ้ำๆกันโดยไม่ซักผ้า ก่อนเช็ดโต๊ะควรใช้น้ำสบู่ หรือน้ำยาที่ล้างไขมันที่โต๊ะก่อน อาหารเมื่อมาตั้งแล้ว ลงทุนซื้อฝาครอบ เป็นพลาสติกใสๆ มาครอบจานอาหาร ซึ่งต้องมีจำนวนมากอยู่แล้ว ใครจะตักอาหาร ก็ยกฝาครอบตักอาหารสู่จานข้าวตัวเอง  แล้วปิดฝาครอบอาหารที่เป็นส่วนกลางไว้ สำหรับจานข้าวตัวเอง ก็ต้องป้องกันแมลงวันกันเอง ตัวใครตัวมัน ร้านอาหารที่ใช้บรรยากาศกลางแจ้งเป็นจุดขาย ทีอยู่ในสวนสาธารณะ หรือริมทะเล มักจะมีแมลงวันเยอะมาก ลมแรงๆหรืออากาศเย็นๆ อาจจะไม่สามารถกันแมลงวันได้ ต้องใช้ความสะอาด และ ฝาครอบอาหารเท่านั้น บ้านใครที่ มีบรรยากาศแห้งๆทำของใช้และโต๊ะให้สะอาด ก็จะไม่มีแมลงวัน ที่ประเทศหนาว ไม่มีแมลงวันยกเว้นประเทศสเปน (แมลงวันสเปน) ข้อสังเกตในประเทศเหล่านั้น นอกจากอากาศที่หนาวเย็นอุณหภูมิต่ำกว่า ๑๐ องศาแล้ว (แมลงวันไม่วางไข่เมื่ออุณหภูมิต่ำกว่า ๘ องศา) เขาไม่มีกองขยะ ซากสัตว์เน่าเปื่อย หรือสิ่งปฏิกูลซึ่งเป็นที่วางไข่และเป็นที่อาศัย ไม่เหมือนสภาพแวดล้อมบ้านเราที่มีอากาศร้อนชื้น แถมมีกองขยะชื้นๆ สกปรกเป็นฉากประดับ ให้สถานที่เป็นกันเอง ฉากแบบนี้ มีทั่วๆไปทั้งในสังคมเมือง และชนบท ซึ่งเป็นสภาพที่เหมาะกับแมลงวันมากๆ
มีแมลงวันอีกชนิดหนึ่งคือแมลงวันผลไม้ แมลงวันชนิดนี้ ตัวเมียมีอวัยวะวางไข่เป็นท่อแหลม (ovipositor) ติดอยู่ตรงส่วนก้น ท่อวางไข่นี้ถูกแทงเข้าไปในผลไม้ชนิดต่างๆ เกิดเป็นตัวหนอนอยู่ภายในผลไม้ ตัวหนอนนี้ไม่ได้เกิดมากับผลไม้ แต่เกิดตอนที่ผลไม้ยังอ่อนอยู่และผิวบาง ทำให้แมลงวันผลไม้ แทงท่อเข้าไปวางไข่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงมีอุตสาหกรรมห่อผลไม้บนต้น เพื่อป้องกันหนอนแมลงวันนี้เอง กระดาษห่อผลไม้ที่ดีๆ อาจจะนำเข้ามาจากต่างประเทศ สมัยก่อนใช้สารเคมีฉีดล้างช่อขณะที่มีการผสมพันธุ์ โดยใช้ยาที่อันตรายน้อย เช่นกลุ่ม carbamateแต่ก็ยังเป็นอันตราย ต่อมามีการใช้กับดักโดยใช้แสงสว่างในเวลากลางคืน หรือใช้สารล่อแมลงที่เป็นกลิ่นจูงใจทางเพศ คือ methyl eugenolให้แมลงมาตอมเข้าสู่กับดัก ในปัจจุบัน ใช้กับดักแมลง เพื่อดูจำนวนแมลง และดูแมลงที่เป็นศัตรูพืช ถ้าปริมาณแมลงศัตรูพืชเข้ากับดักมากพอควร ก็ต้องมีมาตรการป้องกันให้ได้ผล
กล่าวถึงสารเคมี กับการใช้ป้องกันกำจัดแมลง ต้องเข้าใจฤทธิ์ของสารเคมี กับลักษณะวงจรชีวิตของแมลง สารบางอย่างแค่ฉีดโดนตัวแมลงก็ตายแล้ว สารบางอย่างดูดซึมเข้าไปในต้นพืช แมลงต้องกัดกินทำลายพืชนั้นๆก่อน ถึงจะเป็นพิษตาย บางอย่างเช่นสารปิโตรเลี่ยมแค่ฉีดเพื่อไปอุดรูหายใจของมัน และยังมีแมลงหลายชนิดที่ วางไข่ในกาบใบของพืช ฉีดยายังไงก็ไม่โดนตัว ด้วงมะพร้าววางไข่ที่กองขยะ เศษใบไม้ใบหญ้าใต้ต้น แล้วบินขึ้นไปกัดกินใบข้างบน แนวแก้คือไม่ให้มีกองขยะให้มันมาวางไข่ ในปัจจุบัน มีเทคโนโลยีที่ก้าวหน้ามาก มีการผลิตพวกที่เป็นตัวห้ำ ตัวเบียฬ เช่นเชื้อรา ได้แก่trichoderma, beauveriaฯลฯ และพวกแมลงเช่นแตนเบียฬ (trichogramma) หรือตั๊กแตนเพื่อกำจัดแมลงที่เป็นศัตรู ไม่ต้องใช้สารเคมีให้เป็นอันตราย นอกจากนั้น ยังมีการผลิตสารเคมีสังเคราะห์มาจากสมุนไพร แพร่หลายขึ้น เช่น สะเดา ยาสูบ หรือโล่ติ๊น ซึ่งใช้สารพวกนี้ ก็อาจจะมีอันตรายน้อยลง แต่ต้องเรียนรู้ว่ามันทำลายแมลงศัตรูพืชได้อย่างไร
ขอเตือนให้คิดและระมัดระวังให้มากๆ คือ ถ้าจะใช้สารเคมีฉีดเพื่อป้องกันกำจัดแมลงศัตรูพืช จะต้องทราบว่าสารเคมีเหล่านั้น จะทำลายแมลงที่เป็นประโยชน์ เช่นผึ้ง กลุ่มของผึ้ง และแมลงอื่นๆที่ ช่วยผสมเกสร หรือแมลงตัวห้ำที่มีประโยชน์ อย่างตั๊กแตนเป็นต้น ที่บ้านผม ไม่มีการใช้สารเคมี กลัวว่าจะเป็นอันตรายกับคนด้วย ถ้าต้นไม้ถูกทำลายก็ตายไป ปลูกใหม่ดีกว่า พืชบางอย่าง เช่นลีลาวดี ถูกเพลี้ยแป้ง เพลี้ยหอย สีเหลืองๆขาวๆดูดกินน้ำเลี้ยง แล้วราสนิมสีเหลืองทำให้ใบแห้งไป ปรากฏว่าไม่นานก็แตกใบใหม่ออกมาได้
อ่านแล้ว ก็ระวังกันหน่อยนะครับ เพราะไข้เลือดออก หรือ เชื้อที่เป็นสาเหตุของโรคที่มากับแมลง ไม่เข้าใครออกใคร ตัวใครตัวมันไว้ก่อนสำหรับข้อมูลทางวิชาการในข้อเขียนนี้ ขอให้เป็น idea ยังไงผมก็ไม่ใช่นักกีฏวิทยา ผิดถูกไม่รับรอง นะครับ แฮ่ะๆๆ
ชวาลวุฑฒ ไชยนุวัติ (บู๊ คนเคยหนุ่ม)