ข้อตกลงสหรัฐ–อิหร่านจะไปถึงหรือไม่

ศาสตราจารย์ พลโท ดร.สมชาย วิรุฬหผล

โดฮา เรซาอี และปัญหา “ใครก่อน”

วิเคราะห์สถานการณ์ ณ วันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 (ค.ศ. 2026)

ภาพการทูตสหรัฐ–อิหร่านในสัปดาห์นี้ขัดแย้งกันเอง ฝั่งวอชิงตันและโดฮาพูดถึงความคืบหน้าและโอกาสที่ผู้นำระดับสูงจะพบกัน แต่เตหะรานปฏิเสธว่าไม่มีการเจรจาใดๆ และย้ำเงื่อนไขเจ็ดข้อที่ต้องบรรลุก่อน

ข้อสรุปเบื้องต้นของบทความนี้ คือ ข้อตกลงแบบเป็นขั้นตอนและจำกัดขอบเขตยังพอเป็นไปได้ แต่ข้อตกลงครอบคลุมในระยะใกล้ยังไม่น่าเกิดขึ้น เพราะอุปสรรคหลักไม่ได้อยู่ที่เนื้อหาของข้อตกลงเพียงอย่างเดียว หากอยู่ที่ลำดับก่อนหลังของการแลกเปลี่ยน ว่าใครต้องขยับก่อน และใครจะรักษาหน้าได้

1. สามสัญญาณที่ไม่ตรงกัน

สัญญาณจากวอชิงตัน

ประธานาธิบดีทรัมป์พบนายกรัฐมนตรีกาตาร์ที่ทำเนียบขาว โดยมีรองประธานาธิบดีแวนซ์ร่วมหารือด้วย ตามรายงานของ Axios ทรัมป์บอกว่าต้องการข้อตกลงกับอิหร่านและยินดีให้การเจรจามีโอกาส แต่พร้อมเปลี่ยนแนวทางหากเตหะรานไม่ร่วมมืออย่างจริงจัง ก่อนหน้านั้น มีรายงานว่าแวนซ์ส่งจดหมายถึงเรซาอีผ่านคนกลางกาตาร์เมื่อปลายเดือนตุลาคม เสนอตัวพบหารือโดยตรง โดยย้ำว่าผลประโยชน์หลักของสหรัฐคือไม่ให้อิหร่านมีอาวุธนิวเคลียร์

สัญญาณจากคนกลาง

อิบราฮิม คาลิน หัวหน้าหน่วยข่าวกรองตุรกี กล่าวที่อังการาเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายนว่า กาตาร์จะเป็นเจ้าภาพให้แวนซ์พบเรซาอีที่โดฮาในสัปดาห์หน้า และเตือนว่าหากไม่ได้ข้อตกลง อาจเกิดการโจมตีอิหร่านอีกครั้ง อย่างไรก็ตาม ณ เวลานี้ วอชิงตัน เตหะราน และโดฮายังไม่ยืนยันการพบกันดังกล่าวอย่างเป็นทางการ

สัญญาณจากเตหะราน

เจ้าหน้าที่ความมั่นคงอาวุโสของอิหร่านปฏิเสธว่าไม่มีแผนเจรจากับวอชิงตัน จนกว่าสหรัฐจะลงมือตอบสนองเงื่อนไขเจ็ดข้อ ส่วนเรซาอีโพสต์ใน X ให้สหรัฐหยุดปั้นข่าวปลอมเกี่ยวกับการเจรจาที่ไม่มีอยู่จริง และเมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน โฆษกกองทัพอิหร่านก็ย้ำว่าช่องแคบฮอร์มุซจะเปิดก็ต่อเมื่อสหรัฐยอมรับเงื่อนไขครบทุกข้อ

ข้อควรระวังคือ “ปฏิเสธว่ามีการเจรจา” ไม่เท่ากับ “ไม่มีช่องทาง” รายงานหลายชิ้นระบุว่าอิหร่านส่งข้อเสนอด้านนิวเคลียร์ไปยังวอชิงตันผ่านโดฮาแล้ว และมีรายงานว่าจดหมายของแวนซ์ได้รับการพิจารณาในระดับสูงของระบบ ความต่างระหว่างท่าทีสาธารณะกับการสื่อสารหลังฉากจึงเป็นตัวแปรสำคัญที่ต้องแยกให้ออก

2. ทำไมต้องเป็นเรซาอี

รายงานของ Washington Post ระบุว่า ทำเนียบขาวมองเรซาอี อดีตผู้บัญชาการกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม (IRGC) และปัจจุบันเป็นเลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติสูงสุด เป็นจุดติดต่อที่สำคัญที่สุดในเตหะราน และเป็นผู้ที่น่าจะสร้างฉันทามติภายในเพื่อหนุนข้อตกลงนิวเคลียร์ได้ โดยข่าวกรองสหรัฐประเมินว่าเขาติดต่อกับผู้นำสูงสุด โมจตะบา คาเมเนอี อย่างสม่ำเสมอ

เหตุผลนี้เชื่อมกับบทเรียนจากรอบก่อน ในการเจรจาที่อิสลามาบัดเมื่อเดือนเมษายน ซึ่งแวนซ์เป็นผู้นำทีมสหรัฐและเจรจากับโมฮัมหมัด บาเกอร์ กาลีบาฟ ประธานรัฐสภาอิหร่าน การพูดคุยจบลงโดยไม่มีข้อตกลง เพราะตามรายงาน กาลีบาฟไม่สามารถรวบรวมการสนับสนุนในหมู่แกนนำได้เพียงพอ วอชิงตันจึงกำลังแก้ปัญหา “อำนาจในการส่งมอบ” (authority to deliver) ด้วยการเลือกคู่เจรจาที่ใกล้ศูนย์อำนาจจริงมากขึ้น

ข้อสังเกตเชิงวิเคราะห์: บุคคลที่วอชิงตันเชื่อว่าส่งมอบข้อตกลงได้ ก็คือบุคคลเดียวกับที่ประกาศเงื่อนไขสูงสุดต่อสาธารณะ ท่าทีแข็งกร้าวต่อหน้าสื่ออาจทำหน้าที่สองอย่าง คือสร้างอำนาจต่อรอง และปกป้องเรซาอีจากข้อครหาภายในว่ายอมโอนอ่อนก่อน ซึ่งสอดคล้องกับการที่ช่องทางลับยังเปิดอยู่ แต่นี่เป็นสมมติฐานที่ยังพิสูจน์ไม่ได้ อนึ่งสหรัฐฯเคยพลาดมาแล้วด้วยการปล่อยให้อิสราเอลลอบสังหารราลิจานีอดีตเลขาธิการสภาความมั่นคงฯที่เชื่อกันว่าประสานกับขั้วอำนาจได้ และเชื่อกันว่าอิสราเอลต้องการทำลายการเจรจาในทุกโอกาส

3. แกนของทางตัน: ปัญหาลำดับก่อนหลัง

เงื่อนไขเจ็ดข้อของอิหร่านไม่เคยถูกเผยแพร่เป็นเอกสารเดียวที่เป็นทางการ แต่รายงานที่ตรงกันหลายชิ้นระบุเนื้อหาหลักว่า ยุติปฏิบัติการรบในทุกแนวรบ ยกเลิกการปิดล้อมทางทะเลของสหรัฐ ยกเลิกมาตรการคว่ำบาตร ปล่อยทรัพย์สินอิหร่านที่ถูกอายัดในต่างประเทศ ชดเชยความเสียหายจากสงคราม และยุติการแทรกแซงกิจการภายใน เตหะรานส่งเงื่อนไขชุดนี้ผ่านกาตาร์ตั้งแต่เดือนกันยายน ส่วนฝั่งสหรัฐและคนกลางเสนอแนวทางเป็นระยะ ซึ่งทำให้ความต่างหลักอยู่ที่ “ใครก่อน”

ประเด็น	แนวทางที่มีรายงานจากฝั่งสหรัฐและคนกลาง	จุดยืนอิหร่านที่แถลงต่อสาธารณะ
การปิดล้อมทางทะเล	ผ่อนปรนบางส่วนเป็นขั้นแรกของแผนเป็นระยะ	ต้องยกเลิกก่อนจึงจะเจรจา
ช่องแคบฮอร์มุซ	เปิดเป็นผลของข้อตกลงเป็นขั้นตอน	ไม่เปิดตามปกติจนกว่าเงื่อนไขครบ และไม่ต่อรอง
นิวเคลียร์	ขั้นที่สอง ภายใต้เป้าหมายไม่ให้อิหร่านมีอาวุธนิวเคลียร์	รับว่าอยู่ใน “การหารือ” กับคนกลาง แต่ผูกกับเงื่อนไขเจ็ดข้อ
คว่ำบาตรและทรัพย์สินถูกอายัด	ทยอยผ่อนปรนและปล่อยหลังมีความคืบหน้าด้านนิวเคลียร์	ปล่อยและยกเลิกตั้งแต่ต้น พร้อมค่าชดเชย

 

มีรายงานจากนักข่าวอิหร่านที่ใกล้ชิดหน่วยงานความมั่นคงว่า ข้อเสนอล่าสุดของกาตาร์จะอนุญาตให้อิหร่านเสริมสมรรถนะยูเรเนียมที่ระดับ 3.67% เจือจางยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูงภายในประเทศ ยกเลิกการปิดล้อม ให้ผู้ตรวจสอบ IAEA เข้าประเทศ และปล่อยทรัพย์สินสูงสุดราว 1 หมื่นล้านดอลลาร์ ขณะที่รายงานจากสื่ออิสราเอลเรื่องการเปิดฮอร์มุซแลกกับเงิน 8 พันล้านดอลลาร์ถูกอิหร่านปฏิเสธ ข้อมูลทั้งสองชุดยังไม่ได้รับการยืนยันจากทางการ จึงควรใช้เป็นเพียงตัวบ่งชี้ว่า “พื้นที่ตกลงร่วมกัน” (zone of possible agreement) น่าจะมีอยู่จริงในเชิงเนื้อหา

หากเนื้อหาตกลงกันได้ในหลักการ สิ่งที่ขวางอยู่จึงเป็นเรื่องการรักษาหน้าและความไว้วางใจ อิหร่านไม่อาจถูกมองว่ายอมรับเงื่อนไขของสหรัฐก่อน ขณะที่ทรัมป์ก็ไม่อาจถูกมองว่าให้การผ่อนปรนโดยไม่ได้พันธะด้านนิวเคลียร์ และเรื่องความไว้วางใจก็เป็นปมเก่า ตั้งแต่ช่วงต้นสงคราม เตหะรานเคยระบุว่าระดับความไว้วางใจต่อวอชิงตัน “เป็นศูนย์” และชี้ว่าการเจรจากับผู้นำที่เคยเปิดการเจรจาแล้วสั่งโจมตีกลางคันนั้นเสี่ยง ทางออกเชิงเทคนิคที่เป็นไปได้จึงเป็นการแลกเปลี่ยนแบบคู่ขนานที่มีการตรวจสอบรองรับ เช่น ขั้นตอนที่ IAEA ยืนยันแล้วจึงปล่อยทรัพย์สินเป็นงวด โดยมีกาตาร์เป็นผู้ถือกลไกการเงิน

4. คนกลางและรูปแบบที่เกิดซ้ำของกระบวนการนี้

Axios รายงานว่าแวนซ์พูดคุยกับนายกรัฐมนตรีกาตาร์ และจอมพลอาซิม มูนีร์ ผู้บัญชาการทหารบกปากีสถาน เกือบทุกวันในช่วงสองสัปดาห์ที่ผ่านมา ตุรกีก็เป็นอีกช่องทางหนึ่ง โดยมีรายงานว่าเออร์โดอานกดดันให้ทรัมป์รักษาเส้นทางการทูตไว้ ทั้งหมดนี้ชี้ว่าไม่ได้มีคนกลางเพียงรายเดียว แต่เป็นโครงข่ายที่ช่วยให้แต่ละฝ่ายส่งสัญญาณโดยไม่ต้องรับรองการเจรจาอย่างเป็นทางการ

เมื่อมองย้อนไปที่กระบวนการตลอดปีนี้ จะเห็นรูปแบบที่ชัด คือ การประชุมที่อิสลามาบัดในเมษายนไม่ได้ข้อตกลง แต่ต่อมามีบันทึกความเข้าใจ (MoU) ในเดือนมิถุนายน และการเจรจาโดยตรงรอบหนึ่งที่สวิตเซอร์แลนด์ซึ่งจบด้วยการที่อิหร่านให้คำมั่นว่าจะเชิญผู้ตรวจสอบของสหประชาชาติเข้าตรวจสถานนิวเคลียร์ กล่าวคือผลลัพธ์ของความขัดแย้งนี้มาเป็นชิ้นๆ ไม่ใช่ข้อตกลงใหญ่ครั้งเดียว ซึ่งสอดคล้องกับฉากทัศน์ข้อตกลงบางส่วนมากกว่าข้อตกลงครอบคลุม

5. ฉากทัศน์

การประเมินด้านล่างเป็นการประเมินเชิงคุณภาพ ไม่ใช่ตัวเลขทางสถิติ และอาจเปลี่ยนเร็วตามข่าวรายวัน

ฉากทัศน์	ลักษณะ	ความเป็นไปได้	กรอบเวลา
ก. ทางตันยืดเยื้อ	ต่างฝ่ายพูดคนละภาษาต่อสาธารณะ การสื่อสารผ่านคนกลางและสื่อสารดำเนินต่อ ไม่มีการพบหน้ากัน	สูง	2–3 สัปดาห์ข้างหน้า
ข. ข้อตกลงบางส่วน	กรอบชั่วคราว: ผ่อนปรนปิดล้อมบางส่วนแลกการเปิดช่องแคบบางส่วน พร้อมกลไก IAEA	ปานกลาง	1–3 เดือน
ค. ข้อตกลงครอบคลุม	แก้ทั้งนิวเคลียร์ คว่ำบาตร ทรัพย์สิน และความมั่นคงภูมิภาคในคราวเดียว	ต่ำ	ไม่น่าเกิดในระยะใกล้
ง. ล่มและบานปลาย	การเจรจาล้มเหลว ตามด้วยการโจมตีหรือการยกระดับในอ่าว	ต่ำถึงปานกลาง และยังเป็นความเสี่ยงจริง	ผันผวนตามเหตุการณ์

 

เหตุที่ฉากทัศน์ ก. ได้น้ำหนักสูงในระยะสั้น เพราะทั้งสองฝ่ายยังมีแรงจูงใจที่จะไม่ยอมรับการเจรจาต่อหน้าสาธารณะ ขณะที่ฉากทัศน์ ข. ได้น้ำหนักในระยะกลาง เพราะแพ็กเกจเป็นระยะมีโครงร่างเป็นรูปธรรมแล้ว และกาตาร์ ปากีสถาน ตุรกี มีส่วนได้เสียสูงที่จะผลักให้เกิดขึ้น ส่วนฉากทัศน์ ง. ยังไม่ควรมองข้าม เพราะผู้เกี่ยวข้องทั้งฝั่งคนกลางและฝั่งอิหร่านเองก็ประเมินว่าการยกระดับรอบใหม่อาจเกิดขึ้นได้ หากกระบวนการไม่คืบหน้า

6. สัญญาณที่ควรจับตา

• การยืนยันการพบกันที่โดฮา จากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งโดยตรง ไม่ใช่ผ่านบุคคลที่สาม
• ท่าทีเรื่องการปิดล้อม การผ่อนปรนของสหรัฐแม้เพียงบางส่วนจะเป็นสัญญาณจริงจังที่สุด
• ภาษาของเตหะราน จากคำว่า “ไม่มีการเจรจา” ไปสู่ “การหารือทางอ้อม” หรือ “ศึกษาข้อเสนอ”
• เรื่อง IAEA และยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูง ความคืบหน้าด้านการตรวจสอบและการเจือจางเป็นตัวชี้วัดเนื้อหาจริง
• เหตุการณ์ผู้ขัดขวาง (spoilers) การปะทะ โดรนโจมตี หรือเหตุกระทบเรือในอ่าวและฮอร์มุซ ซึ่งอาจทำลายบรรยากาศได้ในชั่วข้ามคืนและอาจมีมือที่3

 

7. ผลต่อไทยและอาเซียน

สำหรับไทย ซึ่งพึ่งพาพลังงานนำเข้าที่เกี่ยวพันกับเส้นทางตะวันออกกลาง ผลลัพธ์ที่สำคัญที่สุดคือสถานะของช่องแคบฮอร์มุซ ข้อตกลงบางส่วนที่เปิดช่องแคบได้แม้เพียงบางส่วนจะช่วยลดแรงกดดันด้านราคาพลังงานและต้นทุนขนส่ง แต่ความไม่แน่นอนยังคงอยู่ตราบที่ข้อตกลงไม่ครอบคลุมและยังย้อนกลับได้ ผู้กำหนดนโยบายไทยจึงควรมองการเปิดช่องแคบเป็นสิ่งที่ “ลดความเสี่ยง” ไม่ใช่ “ขจัดความเสี่ยง” และไม่ควรวางแผนพลังงานบนสมมติฐานว่าวิกฤตจบแล้ว

8. บทสรุป

ตัวชี้ขาดในอีกไม่กี่สัปดาห์ข้างหน้าไม่ใช่ว่ามีการจับมือหรือไม่ แต่คือมีใครขยับก่อนโดยไม่เสียหน้าหรือไม่ หากกาตาร์และคนกลางหาสูตรแลกเปลี่ยนแบบคู่ขนานที่มีการตรวจสอบรองรับได้ ข้อตกลงบางส่วนก็มีโอกาส แต่หากแต่ละฝ่ายยังยึดลำดับของตัวเอง ทางตันที่ดูเหมือนมีความคืบหน้าทางการทูตก็จะยืดเยื้อต่อไป และความเสี่ยงของการยกระดับจะยังอยู่ในตาราง

หมายเหตุเรื่องแหล่งข้อมูลและข้อจำกัด

ข้อมูลในบทความรวบรวมจากรายงานข่าว ณ วันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ได้แก่ Washington Post (ตามที่ Iran International และ Gulf News อ้างอิง) Axios, Middle East Eye, Ahram Online, Business Standard, Al Jazeera, Anadolu และสื่ออื่นๆ รวมถึงรายงานจากสื่อภูมิภาคที่อ้างแหล่งข่าวทางการทูต ข้อมูลหลายรายการมาจากแหล่งเดียวหรือยังไม่ได้รับการยืนยันจากรัฐบาลที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะกำหนดการพบกันที่โดฮา รายละเอียดแพ็กเกจของกาตาร์ และตัวเลขทรัพย์สินที่อายัด สถานการณ์เปลี่ยนเร็ว ควรตรวจสอบข่าวล่าสุดอีกครั้งก่อนเผยแพร่