ประชาธิปไตยและเงาของมัน

ประชาธิปไตยและเงาของมัน

จากทรัมป์ถึงไทย: เมื่อระบบถูกออกแบบเพื่อคนที่ถืออำนาจ

ทหารประชาธิปไตย

เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2026 สหรัฐอเมริกาและอิสราเอลเปิดสงครามกับอิหร่านโดยอ้างว่าอิหร่านกำลังพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ แต่รายงานข่าวกรองของสหรัฐฯ เองระบุว่าอิหร่านไม่มีขีดความสามารถนั้นจนถึงปี 2035 นั่นหมายความว่าเหตุผลที่ใช้เปิดสงครามขัดแย้งกับข้อมูลของหน่วยงานรัฐบาลอเมริกันเอง รูปแบบนี้เคยเกิดมาแล้วในสงครามอิรักปี 2003 ความต่างคือในปี 2026 มีชั้นของผลประโยชน์ส่วนตัวที่มองเห็นได้ชัดเจนกว่า

เอกสารเปิดเผยทรัพย์สินที่ยื่นต่อ Office of Government Ethics เมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม 2026 ระบุว่าบัญชีในชื่อของโดนัลด์ ทรัมป์มีการซื้อขายหลักทรัพย์รวม 3,642 รายการในสามเดือนแรกของปี มูลค่า 220–750 ล้านดอลลาร์ หรือเฉลี่ย 60 รายการต่อวัน และในวันเดียวกับที่เขาประกาศว่าการเจรจาอิหร่านดำเนินไปด้วยดี บัญชีนั้นกลับซื้อหุ้นพลังงานที่ตกต่ำจากข่าวดีนั้น ขณะที่สะสมทองคำและพันธบัตรซึ่งเป็นสินทรัพย์ที่คนเลือกถือเมื่อเชื่อว่าความไม่แน่นอนจะยืดเยื้อ สองสาร สองทิศทาง จากคนคนเดียวในเวลาเดียวกัน

ถ้าเป็นผู้บริหารบริษัทธรรมดาทำแบบนี้ เรียกว่า Insider Trading และมีโทษจำคุก แต่ความแตกต่างคือผู้ถือข้อมูลภายในคนนี้มีอำนาจขยับตลาดทั้งโลกด้วยทวีตเดียว

คำถามที่ตามมาคือทำไมระบบถึงหยุดสิ่งนี้ไม่ได้ คำตอบอยู่ที่โครงสร้างอำนาจที่ปิดล้อมครบทุกด้าน ทรัมป์ควบคุมฝ่ายบริหารทั้งหมดโดยตรง รีพับลิกันครองทั้งสภาและวุฒิสภา และศาลฎีกา 9 คน รีพับลิกันเลือก 6 คน โดยทรัมป์เลือกเองถึง 3 คน ศาลชุดนี้ตัดสินในปี 2024 ว่าประธานาธิบดีมี ‘immunity’ จากการถูกดำเนินคดีในฐานะทางการ วงจรจึงปิดสนิท — เขาแต่งตั้งผู้พิพากษา ผู้พิพากษาให้ความคุ้มกัน เขากลับมาเป็นประธานาธิบดี และทำซ้ำได้อีก

สิ่งที่น่ากลัวที่สุดคือทรัมป์ไม่ได้กลัวเรื่อง ‘รอยนิ้วมือ’ เขามั่นใจว่าทำอะไรก็ไม่โดนลงโทษ เพราะระบบพิสูจน์ให้เขาเห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่าเขาพูดถูก เขาถูก impeach สองครั้ง ไม่มีอะไรเกิดขึ้น ถูกตัดสินคดีอาญา 34 กระทง ยังชนะเลือกตั้ง นั่นไม่ใช่ความหยิ่งผยองส่วนตัว แต่คือบทเรียนที่ระบบสอนเขามาตลอด

เพลโตเตือนไว้ใน Republic มากกว่า 2,400 ปีก่อนว่าประชาธิปไตยมีเมล็ดพันธุ์ของการทำลายตัวเองอยู่ในตัว เสรีภาพมากเกินไปนำไปสู่การที่ประชาชนเลือกผู้นำที่สัญญาว่าจะให้ทุกอย่าง ผู้นำนั้นค่อยๆ รวมอำนาจโดยใช้ภาษาของประชาธิปไตย จนถึงจุดที่ระบบหยุดเขาไม่ได้ เพลโตจึงเสนอ Philosopher King แต่ Karl Popper โต้ว่านั่นคือรากฐานทางปรัชญาของเผด็จการสมัยใหม่ เพราะทุกเผด็จการอ้างว่าตัวเองคือผู้รู้แจ้งที่ปกครองเพื่อประชาชน

มนุษยชาติยังไม่เคยแก้ปัญหานี้ได้จริงๆ คำถามที่ถูกต้องจึงอาจไม่ใช่ ‘ระบอบไหนดีที่สุด’ แต่คือ ‘ระบอบไหนล้มเหลวได้อย่างปลอดภัยที่สุด’ ประชาธิปไตยที่แย่ยังมีการเลือกตั้งครั้งหน้า Philosopher King ที่เสื่อมไม่มีใครหยุดได้เลย

ในบริบทของไทย สมการซับซ้อนกว่านั้นอีก เพราะปัญหาหลักไม่ใช่ว่าไทยไม่มีอะไรวางบนโต๊ะเจรจากับมหาอำนาจ แต่คือชนชั้นนำของเราต้องการ ‘งาบ’ ประเทศเสียเองก่อนที่ใครภายนอกจะมีโอกาสทำ สิ่งที่เสนอให้ไทยวางบนโต๊ะ ไม่ว่าจะเป็นที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ คลอง บริจ ท่าเรือ หรือความสัมพันธ์กับทุกขั้วอำนาจ ล้วนเป็นสิ่งที่มหาอำนาจ ‘ต้องการเอาไปจากเรา’ ไม่ใช่สิ่งที่ทำให้เราต่อรองได้จริง นั่นคือความต่างระหว่างการอยู่ที่โต๊ะกับการเป็นเมนู

ชนชั้นนำไทยไม่ได้แบ่งตามอุดมการณ์ แต่แบ่งตามผลประโยชน์ที่ข้ามพรรค ข้ามฝ่าย ข้ามเครื่องแบบ ทำให้ไม่มีฝ่ายใดในระบบที่มีแรงจูงใจปกป้องผลประโยชน์ชาติอย่างแท้จริง และสถาบันตรวจสอบถูกออกแบบใหม่ทุกครั้งที่มีการรัฐประหาร การงาบจากภายในอันตรายกว่าภัยจากภายนอก เพราะทำในนามของชาติ ใช้สัญลักษณ์ของชาติ และทำให้การต่อต้านกลายเป็นการทรยศชาติโดยอัตโนมัติ

ฝรั่งเศสมักถูกยกเป็นตัวอย่างความสำเร็จของการเปลี่ยนแปลงระบบ แต่นั่นคือการมองแบบย่นย่อที่อันตราย จาก 1789 ถึงเสถียรภาพจริงๆ ใช้เวลาเกือบ 80 ปี ผ่านการประหารชีวิตกว่าหมื่นคน สงครามหลายล้านศพ และการปฏิวัติซ้ำหลายรอบ และแม้ผ่านมา 230 ปี ระบบสวัสดิการที่สร้างด้วยเลือดหลายรุ่นก็กำลังเผชิญวิกฤต หนี้สาธารณะ 113% ของ GDP การขาดดุล 169,000 ล้านยูโร และนายกรัฐมนตรี 5 คนในสองปี เพราะประชาชนเลือกนักการเมืองที่สัญญาว่าจะรักษาสวัสดิการ และโหวตออกคนที่กล้าตัด จนวงจรนั้นสิ้นสุดที่ตลาดพันธบัตรบังคับให้ตัด ณ จุดที่ความเจ็บปวดสูงกว่าที่ควรจะเป็นอย่างมาก

ความเสื่อมถอยของประชาธิปไตยไม่ได้เกิดจากการโจมตีแบบฉับพลัน แต่เกิดจากการกัดกร่อนอย่างเป็นระบบโดยคนที่ใช้ภาษาและสัญลักษณ์ของประชาธิปไตยเป็นเครื่องมือ ทรัมป์ไม่ได้ทำลายระบบ เขาแค่ใช้ระบบได้อย่างที่มันเป็นจริงๆ ระบบที่ออกแบบมาสำหรับสุภาพบุรุษผู้มีคุณธรรมแต่ไม่มีกลไกบังคับใช้จริงเมื่อคนที่ถืออำนาจไม่มีคุณธรรมนั้น

ประชาธิปไตยไม่ใช่ระบบที่ดูแลตัวเองได้ มันคือนิสัยรายวันของพลเมือง สื่อ และสถาบัน สังคมที่ยังถามคำถามที่ถูกต้องยังมีโอกาส สังคมที่หยุดถามไม่มี

อะไรเหลือให้รักษา

— จบ —