ศัพท์และความคิดเศรษฐศาสตร์ที่น่าสนใจ: แรงจูงใจ(incentive)

 

 

 

 

 

 

คำศัพท์และแนวคิดทางเศรษฐศาสตร์ที่น่าสนใจ:

โดย รศ.ดร.สมศักดิ์ แต้มบุญเลิศชัย

แรงจูงใจ(incentive)

แรงจูงใจหรือสิ่งจูงใจ(incentive)เป็นคำที่ใช้กันทั่วไป ไม่ใช่ศัพท์เฉพาะทางเศรษฐศาสตร์ แต่แรงจูงใจถือได้ว่าเป็นแนวคิดสำคัญอย่างหนึ่งในวิชาเศรษฐศาสตร์ การมีแรงจูงใจในการทำงานหรือการทำสิ่งหนึ่งสิ่งหนึ่ง มีส่วนสำคัญต่อความสำเร็จ ทำให้การทำงานดีขึ้น มากขึ้น ทั้งยังมีผลกระทบที่จะส่งผลดี(หรือผลเสีย)ในเรื่องต่างๆด้วย

ในหลายประเทศ การเปลี่ยนแปลงนโยบายเศรษฐกิจ จากระบบการวางแผนส่วนกลางมาเป็นระบบตลาด ส่งผลให้เศรษฐกิจมีการพัฒนาที่ดีขึ้น ตัวอย่างเช่น การเปลี่ยนแปลงนโยบายจากการควบคุมเคร่งครัดของรัฐบาลเป็นระบบตลาดของประเทศจีนตั้งแต่ปี ค.ศ.1978 เป็นต้นมา มีผลทำให้เศรษฐกิจของประเทศเจริญเติบโต ภาคเศรษฐกิจต่างๆมีการพัฒนาขึ้นมาก ในภาคเกษตร การยกเลิกระบบคอมมูนประชาชน นำระบบการแบ่งปันผลผลิตรับผิดชอบในครัวเรือน (household responsibility system)มาใช้ อนุญาติให้ชาวไร่ชาวนาสามารถขายผลผลิตส่วนที่เกินจากส่วนที่ต้องส่งมอบให้รัฐบาลในตลาดเสรีได้ กระตุ้นให้เกษตรกรทำงานหนักขึ้น การเกิดขึ้นและการขยายตัวของกิจการหมู่บ้านและชุมขน (village and township enterprises: TVEs) ก็มีส่วนสำคัญต่อการสร้างความเจริญเติบโตในภาคชนบทที่ประชาชนส่วนใหญ่อาศัยอยู่

การเปลี่ยนแปลงในระบบแบ่งปันผลผลิต และการเกิดกิจการชุมชนและหมู่บ้านนี้ ถือได้ว่าเป็นก้าวสำคัญของการปฏิรูปเศรษฐกิจสู่ระบบตลาด หลังจากยกเลิกระบบคอมมูน ประชาชนส่วนหนึ่งที่ทำงานด้านการเกษตรได้รับการปลดปล่อยจากไร่นา หันมาทำงานด้านหัตถกรรม การค้าและบริการ ทำให้เกิดกิจการหมู่บ้านและชุมชนในชนบทขึ้น เมื่อเกษตกรมีรายได้สูงขึ้น ก็มีเงินซื้อสินค้าและบริการมากขึ้น ส่งผลให้เศรษฐกิจในชนบทเจริญเติบโต ต่อมาเมื่อระบบสำมะโนครัวมีการผ่อนคลาย ชาวชนบทส่วนหนึ่งได้อพยพไปทำงานในโรงงาน หรือขายสินค้า และบริการในเมือง ก็ช่วยทำให้เศรษฐกิจในเมืองเติบโตยิ่งขึ้นไปด้วย

เศรษฐกิจภาคส่วนต่างๆมีการเชื่อมโยงกัน การปฏิรูปภาคการเกษตรอนุญาติให้เกษตรกรทำงานนอกไร่นา ทำให้เกิดกิจกรรมอุตสาหกรรมและบริการในเขตชนบท การปฏิรูปเศรษฐกิจให้ประชาชนทำการผลิตและการค้า การตั้งเขตเศรษฐกิจพิเศษ ต่อด้วยการขยายพื้นที่เปิดเสรีทางเศรษฐกิจ เริ่มจากการเปิดเมืองในแถบชายฝั่งทะเลตะวันออก แล้วขยายออกไปทั่วประเทศ การปฏิรูปรัฐวิสาหกิจโดยลดความเข้มงวดจากการควบคุมโดยรัฐ การเติบโตของการลงทุนและการค้าระหว่างประเทศ ฯลฯ ล้วนมีส่วนช่วยให้เศรษฐกิจจีนขยายตัวอย่างรวดเร็ว การปฏิรูปและการเปิดประเทศทางเศรษฐกิจ จึงเป็นปัจจัยสำคัญที่เอื้อต่อการพัฒนาเศรษฐกิจของจีน แนวความคิดการบริหารเศรษฐกิจด้วยระบบตลาดที่มีการเปลี่ยนแปลงแรงจูงใจ จึงถือได้ว่า เป็นแนวคิดสำคัญที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จของการพัฒนาเศรษฐกิจจีนในเวลากว่า 40 ปีที่ผ่านมา

“แรงจูงใจ” หรือ”สิ่งจูงใจ” หมายถึงการชักจูงหรือกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในพฤติกรรมและลักษณะการทำงาน หรือความปรารถนาในการทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งให้สำเร็จ สิ่งจูงใจอาจเป็นผลตอบแทนทางการเงิน วัตถุสิ่งของ การเลื่อนตำแหน่งสูงขึ้น การยอมรับของผู้อื่น หรือการมีฐานะทางสังคมที่ดีขึ้น ตลอดจนความพอใจหรือความสบายใจในการทำสิ่งนั้น การขึ้นค่าจ้างเงินเดือนหรือการจ่ายเงินโบนัสให้คนงานที่มีผลงานดี การเลื่อนตำแหน่งในสถานประกอบการหรือส่วนราชการ พ่อการขายสินค้าได้มากขึ้นและได้ราคาดีขึ้น ทำให้ผู้ผลิตหรือผู้ค้ามีกำไรสูงขึ้น เป็นตัวอย่างของสิ่งจูงใจทางเศรษฐกิจ

แต่”ความพอใจ”หรือ”ความสบายใจ” ที่ไม่ใช่ผลตอบแทนเศรษฐกิจหรือฐานะสังคมที่ชัดเจน ก็เป็นสิ่งจูงใจสำคัญเช่นกัน เช่น เด็กๆได้รับคำชมเชย นักการเมืองมีคะแนนนิยมมากขึ้น ก็เป็นแรงจูงใจ แม้อาจจะไม่มีผลตอบแทนทางการเงินหรือวัตถุสิ่งของก็ตาม ความสำนึกและความประพฤติปฏิบัติที่สอดคล้องกับจริยธรรม ความขยันหมั่นเพียรในการเรียนหรือการทำงาน ความคิดอยากเป็นคนเก่งและคนดี ช่วยเหลือผู้อื่น อยากทำประโยชน์ให้แก่ประเทศชาติและสังคม ต่างๆ เหล่านี้ ล้วนถือได้ว่าเป็นแรงจูงใจ ทั้งสิ้น

ในทางกลับกัน ก็มีแรงจูงใจที่ชั่วร้ายหรือขัดต่อศีลธรรม เช่น การทุจริตคอรัปชั่น การทำร้ายผู้อื่นทั้งทางตรงและทางอ้อม การแย่งชิงทรัพย์สินของผู้อื่น การทุจริตในการสอบ การไม่ซื่อตรงในการทำการค้า ตลอดจนการขโมยผลงานของผู้อื่นมาเป็นของตน เพื่อให้ตนมีชื่อเสียงและผลตอบแทนอื่น ฯลฯ ล้วนเป็นตัวอย่างการจูงใจหรือสิ่งจูงใจที่ไม่ดี ดังนั้น แรงจูงใจหรือสิ่งจูงใจจึงไม่ได้เป็นสิ่งดีเสมอไปความคิดเรื่องแรงจูงใจ มีความสำคัญต่อความสำเร็จของการทำงาน ความเจริญก้าวหน้าขององค์กรและบุคคล ตลอดจนการพัฒนาประเทศการปฏิรูปและการเปิดประเทศทางเศรษฐกิจ ที่ทำให้ประเทศจีนมีการเจริญเติบโต เป็นตัวอย่างของแรงจูงใจในการพัฒนาประเทศที่ดี ในสถานประกอบการ เมื่อพนักงานทำงานดี มีประสิทธิภาพแล้ว จะได้รับผลตอบแทนสูงขึ้น พนักงานก็จะมีแรงจูงใจในการทำงานมากขึ้น ในกรณีนี้ คนงานมีความสุข สถานประกอบการก็มีผลประกอบกการที่ดีขึ้น ปัจเจกบุคคลหากมีแรงจูงใจที่ดี จะทำความดี หรือขยันทำงานมากขึ้น ในบริษัทญี่ปุ่นบางแห่ง มีสิ่งจูงใจให้คนงานเสนอแนะความคิดใหม่ๆ โดยให้รางวัล หรือเลื่อนตำแหน่งสูงขึ้นแก่ผู้นำเสนอ หากพนักงานผู้ใดเสนอแนะวิธีการทำงานที่มีประสิทธิภาพ หรือประดิษฐ์สินค้าใหม่ ทำให้สถานประกอบการได้รับประโยชน์ แม้เป็นพนักงานระดับตำ่ ก็มีสิทธิ์ได้รับผลตอบแทน

ในปัจจุบัน ประเทศต่างๆพยายามดึงดูดการลงทุนจากนักลงทุนต่างชาติ เพื่อมุ่งหวังให้มีการลงทุน สร้างรายได้และการจ้างงานในประเทศของตนมากขึ้น จึงมีให้สิ่งจูงใจแก่นักลงทุนชาวต่างชาติหลายอย่าง เช่น การยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลติดต่อกันเป็นเวลาหลายปี นำเครื่องจักรอุปกรณ์จากต่างประเทศเข้ามาโดยไม่ต้องเสียภาษี อำนวยความสะดวกแก่ชาวต่างชาติที่เข้ามาทำงานพร้อมครอบครัว เป็นต้น การเปิดประเทศทางเศรษฐกิจของจีน ก็มีการเสนอสิ่งจูงใจเพื่อดึงดูดบริษัทต่างประเทศเข้ามาลงทุน เช่นกัน การลงทุนจากต่างประเทศมีส่วนทำให้จีนมีอุตสาหกรรมใหม่ๆเกิดขึ้นมากมาย และส่งสินค้าออกได้มากขึ้น ซึ่งมีส่วนช่วยการขยายตัวทางเศรษฐกิจได้มาก อย่างไรก็ตาม การเสนอสิ่งจูงใจเพื่อดึงดูดการลงทุนจากต่างชาติด้วยการให้สิทธิประโยชน์ทางภาษีและอำนวยประโยชน์อื่นๆต่อนักลงทุนต่างประเทศอาจยังไม่เพียงพอต่อการดึงดูดการลงทุนต่างประเทศ แต่ยังมีองค์ประกอบอื่นที่มีความสำคัญ เช่น สิ่งสาธารณูปโภค วัตถุดิบ และคุณภาพของแรงงาน โดยเฉพาะความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง ซึ่งเมื่อพิจารณารวมกันแล้วเป็นบรรยากาศการลงทุน

นอกจากนี้ ประเทศผู้รับการลงทุนควรคำนึงถึงผลได้ในระยะยาวจากการลงทุนของต่างชาติ เช่น ได้ประโยชน์จากการถ่ายทอดเทคโนโลยีและการฝึกอบรมแรงงานระดับต่างๆในประเทศด้วย จึงต้องมีโยบายและมาตรการ และมีสิ่งจูงใจที่ส่งเสริมการถ่ายทอดเทคโนโลยีจากนักลงทุนต่างประเทศ

เทคโนโลยี และกำลังคนมีความสำคัญต่อการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ รัฐบาลของประเทศต่างๆ จึงควรมีระบบจูงใจในการส่งเสริมการวิจัยพัฒนา สร้างนวัตกรรม มีนโยบายศึกษาอบรม พัฒนากำลังคน ตลอดจนมีแรงจูงใจที่จะดึงดูดนักวิทยาศาสตร์ และนักวิชาการในสาขาต่างๆที่มีความรู้ความสามารถจากต่างประเทศมาใช้ประโยชน์ในการพัฒนาเศรษฐกิจ

สหรัฐอเมริกาเป็นประเทศรายได้สูง ปัจจัยหนึ่งที่เอื้อต่อการพัฒนาประเทศของอเมริกา ก็คือ สามารถดึงดูดคนต่างชาติที่มีความรู้ความสามารถจำนวนมากเข้ามาทำงานในประเทศ โดยมีแรงจูงใจจากการมีผลตอบแทนดี และชีวิตความเป็นอยู่ที่สะดวกสะบาย เนื่องจากมีคนเก่งในประเทศจำนวนมาก อเมริกาจึงสามารถมีการพัฒนาเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมที่ดีต่อเนื่องเป็นเวลานาน แต่ในปัจจุบัน ด้วยนโยบายและแนวคิดทางการเมืองที่กีดกันคนต่างชาติ ประกอบกับความเข้มงวดในการขอวีซ่า และการตรวจสอบการทำงานของนักวิชาการ ก็มีผลทำให้อเมริกาดึงดูดคนเก่งๆจากต่างชาติได้น้อยลง ขีดความสามารถในการพัฒนาเศรษฐกิจอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีในอเมริกาจึงเสื่อมถอยลงไปมาก(ยกเว้นบางสาขา)

ที่กล่าวมาข้างต้น ชี้ให้เห็นว่า การจูงใจไม่ได้จำกัดเพียงผลตอบแทนด้านเงินหรือวัตถุสิ่งของเท่านั้น แต่ยังมีส่วนประกอบอื่น เช่น สภาพแวดล้อมทางเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง ซึ่งมีผลกระทบต่อความพอใจ หรือความสบายใจในความเป็นอยู่และการทำงาน ถ้าประเทศมีความไม่สงบ มีสภาพเศรษฐกิจและสังคมที่ไม่ดี แม้มีสิ่งจูงใจทางการเงินที่ดี ก็ยากที่จะดึงดูดคนดีๆเข้ามาทำงานได้

สหรัฐอเมริกาเป็นมหาอำนาจเป็นเวลานาน มีข้อได้เปรียบประเทศอื่นหลายอย่างเช่น มีทำเลที่ตั้งที่ดี อุดมด้วยทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งยังได้รับประโยชน์จากระบบการเงินระหว่างประเทศของโลก สามารถใช้เงินดอลล่าร์ที่สร้างขึ้นมาเองซื้อสินค้าและบริการจากประเทศทั่วโลกโดยไม่จำเเป็นต้องมีทุนสำรองเงินตราหนุนหลัง ยังมีสถาบันการศึกษาชั้นนำในระดับโลกหลายแห่ง มีนักวิทยาศาสตร์ นักวิชาการที่มีความรู้ความสามารถจำนวนมากและ แต่รัฐบาลก็ไม่ได้ใช้คนเก่งเหล่านี้มาทำงานให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาประเทศ (ยกเว้นผู้ที่อยู่ในอุตสาหกรรมอาวุธยุทโธปกรณ์) ในปัจจุบัน สภาวะเศรษฐกิจ สังคมและการเมืองของสหรัฐอเมริกา ได้เสื่อมถอยลงไปมาก สังคมแตกแยก มีคดีอาชญากรรมมาก ในแต่ละปี มีคนเสียชีวิตจากอาวุธปืนนับพันคน มีปัญหาการเหยียดผิว สภาพเศรษฐกิจก็ได้เสื่อมทรามลงไปมาก แต่รัฐบาลไม่พยายามแก้ปัญหาภายในประเทศเหล่านี้ กลับไปแทรกแซงกิจการภายในของประเทศอื่นๆ ทั่วโลก ด้วยความปรารถนาที่จะรักษาความเป็นมหาอำนาจของโลก อเมริกาจึงมีนโยบายเน้นไปทางสร้างแสนยานุภาพ ใส่ร้ายป้ายสี ทำแซงชั่นทางเศรษฐกิจต่อประเทศที่มีแนวโน้มขึ้นมาเป็นคู่แข่ง เที่ยวแทรกแซงการเมืองการปกครองในประเทศอื่น และยุยงให้ประเทศต่างๆเกิดความขัดแย้ง จนเกิดการสู้รบกัน ซึ่งส่งผลเสียหายต่อสันติภาพของโลก

แม้สภาพทางเศรษฐกิจและสังคมในประเทศจะเสื่อมถอยลงไปเป็นอย่างมากแล้ว แต่ผู้นำอเมริกายังมีความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการครองความเป็นมหาอำนาจอันดับหนึ่งของโลก จึงมีพฤติกรรมเที่ยวก่อความวุ่นวายในภูมิภาคต่างๆของโลก

ไม่เพียงแต่สหรัฐอเมริกา ประเทศอื่นๆ โดยเฉพาะประเทศขนาดใหญ่ มักเล็งเห็นเพียงผลประโยชน์ระยะสั้นของตน มีนโยบายและการกระทำที่สร้างความเสียหายแก่ประเทศอื่น ผู้นำรัฐบาลของประเทศต่างๆในโลกจำนวนมากเป็นผู้ไม่มีจริยธรรม มีแรงจูงใจในการแสวงหาผลประโยชน์ และมีการกระทำที่สร้างความเสียหายต่อผู้อื่นและประเทศชาติ ในโลกนี้ มีสิ่งน่าเศร้า โหดร้ายทารุณ และไม่สมเหตุผลจำนวนมาก สิ่งชั่วร้ายเหล่านี้ เกิดขึ้นจากแรงจูงใจและการกระทำของผู้บริหารประเทศที่ไม่มีจริยธรรมที่คำนึงเพียงประโยชน์ของตัวเองในระยะสั้น แต่ท้ายที่สุด ผู้ที่มีแรงจูงใจและการกระทำที่ไม่ดีเหล่านี้ มักต้องประสบกับเคราะห์กรรม จบชีวิตลงด้วยความอัปยศ ถูกจารึกในประวัติศาสตร์ว่าเป็นคนชั่วร้าย ในทางที่ถูกที่ควร ความปรารถนาหรือแรงจูงใจที่ดี เป็นประโยชน์ต่อผู้อื่น ประเทศชาติ โลกและตนเอง ต้องมีทิศทางและวิธีการปฏิบัติที่สอดคล้องกับจริยธรรม โดยมีความรอบคอบในการปฏิบัติ และคำนึงถึงผลที่จะเกิดขึ้นทั้งในระยะสั้นและระยะยาว

ในการดำเนินนโยบายเศรษฐกิจในด้านต่างๆ มักมีการใช้แนวคิดการจูงใจ แต่ก็ควรมีการคำนึงการตอบสนองที่มีต่อนโยบายด้วย นโยบายการเงินที่มีการลดอัตราดอกเบี้ย ลดสัดส่วนเงินสดต่อเงินฝากที่ธนาคารต้องสำรองไว้ตามกฏหมาย ทำให้ธนาคารปล่อยกู้ได้มากขึ้น เป็นสิ่งจูงใจที่กระตุ้นให้สถานประกอบการและประชาชนลงทุนและใช้จ่ายมากขึ้น ในนโยบายการคลัง การยกเว้นภาษี และให้เงินอุดหนุนแก่กิจกรรมบางอย่าง เข่น การวิจัยพัฒนา ฝึกอบรม และถ่ายทอดเทคโนโลยี กระตุ้นให้บริษัทเอกชนทำกิจกรรมเหล่านี้มากขึ้น การกำหนดอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศและภาษีศุลกากร มีผลกระทบต่อการนำเข้าและส่งออก การปกป้องสิทธิทรัพย์สินทางปัญญา มีผลต่อการประดิษฐ์สินค้าใหม่ๆ ฯลฯ ความคิดที่อยู่เบื้องหลังนโยบายเหล่านี้ คือการสร้างแรงจูงใจให้สถานประกอบการและประชาชนมีพฤติกรรมตอบสนองต่อนโยบายของรัฐ ในปัจจุบัน รัฐบาลไทยมีนโยบายที่จะกระตุ้นให้ประชาชนใช้จ่ายด้วยโครงการคนละครึ่ง ประชาชนจ่ายเงินซื้อสินค้าบริการในร้านค้าที่ร่วมโครงการด้วยราคาเพียงครึ่งเดียว อีกครึ่งหนึ่ง รัฐบาลจะชดเชยให้แก่ผู้ขาย โครงการนี้จึงจูงใจให้ร้านค้ารายย่อยจำนวนมากเข้าร่วม และทำให้ประชาชนซื้อสินค้าและบริการมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม การจูงใจถ้าทำไม่ถูกวิธี หรือไม่ได้คิดให้รอบคอบ ก็อาจได้ผลตรงข้ามกับความตั้งใจ เช่น การให้รางวัลแก่เด็กที่ได้คะแนนดี โดยไม่มีการตรวจสอบให้ดี อาจทำให้เด็กทุจจริตแก้ผลสอบเพื่อให้ตนได้รับรางวัล การเลื่อนตำแหน่งหรือการให้รางวัลแก่สมาชิกคนใดคนหนึ่งที่ทำงานดีในกลุ่มคนที่ทำงานกันเป็นทีม อาจทำให้เพื่อนร่วมงานในทีมเกิดความไม่พอใจ ไม่ร่วมมือกับผู้ที่ได้รับรางวัล ทำให้ผลงานทั้งทีมแย่ลงกว่าเดิม การให้รางวัลการนำจับแก่ตำรวจ อาจมีผลทำ ให้ตำรวจพยายามจับคนมากขึ้น มีการสร้างหลักฐานเท็จจับคนที่ไม่ทำผิด เพื่อหวังแรงจูงใจที่เป็นสินบนนำจับ การห้ามขายสินค้าผิดกฎหมาย อาจทำให้สินค้าเหล่านั้นมีราคาสูงขึ้น และจูงใจให้ลักลอบขายสินค้านั้นมากขึ้น การเก็บภาษีในอัตราสูงๆ อาจทำให้มีการหลบเลี่ยงภาษีมากขึ้น ฯลฯ

โดยสรุป แนวคิดการจูงใจมีความสำคัญ ไม่ว่าประเทศชาติ องค์กรหรือปัจเจกบุคคล ล้วนนำแนวคิดนี้มาใช้ประโยชน์ได้ แต่ต้องรู้จักใช้ถูกวิธีและมีความรอบคอบ จึงสามารถใช้แนวคิดนี้ในการทำสิ่งที่ดี เป็นประโยชน์ และหลีกเลี่ยงการมีสิ่งจูงใจที่มีผลทำให้ประเทศ องค์กรหรือตนเองเสียหาย