กาตาร์ประเทศเล็กใจใหญ่
กาตาร์ประเทศเล็กใจใหญ่
จรัญ มะลูลีม
มากกว่าหนึ่งทศวรรษที่กาตาร์ได้ชื่อว่าเป็นประเทศผู้ไกล่เกลี่ย (powerbroker) ที่มีอิทธิพลในตะวันออกกลางและเลยไปยังดินแดนอื่นๆ
ทั้งๆ ที่เป็นที่รับรู้กันว่าประวัติศาสตร์ปฏิสัมพันธ์ทางการทูตของกาตาร์กับภูมิภาคและกับโลกนั้นแสนจะสั้น แต่กาตาร์ก็ปรากฏตัวในฐานะผู้เล่นที่มีบทบาทสำคัญอยู่ทั้งในตะวันออกกลางและภูมิภาคอื่นๆ ของโลก
Credit Photo by : www.thaiembassy.org
กาตาร์ถือกำเนิดมาไม่นาน เป็นรัฐเล็กๆ มีประชากรน้อยแต่อยู่ท่ามกลางยักษ์ใหญ่ของภูมิภาคอย่างอิหร่านที่อยู่ทางเหนือและซาอุดีอาระเบียทางใต้ เป็นรัฐกษัตริย์ตะวันออกกลาง (Shiekhdom) ที่มีรายได้มวลรวมสูงสุดของโลกมาแล้ว จนกลายมาเป็นตัวแทนสำคัญที่มีอิทธิพลอยู่ในภูมิภาค
ในภูมิภาคตะวันออกกลาง กาตาร์ได้เปลี่ยนตัวเองไปเป็นที่รวมและเป็นศูนย์กลางของโลกาภิวัตน์
ถ้าได้มีโอกาสมาเยือนกาตาร์อย่างที่ผมได้มีโอกาสมาพบนักเรียนไทยที่นี่ในปี 2016 และการประชุมของโลกมุสลิมอื่นๆ ก่อนหน้านั้นก็จะพบด้วยตาตนเองว่ากาตาร์ได้เปลี่ยนแปลงตัวเองไปเป็นศูนย์กลางของโลกาภิวัตน์ไปแล้วในหลายแง่มุม
โดฮา (Doha) ที่เป็นเมืองหลวง แม้จะผ่านการเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา แต่เป็นการเปลี่ยนสู่ความเจริญรุ่งเรืองที่รวดเร็วท่ามกลางตึกรามบ้านช่องสูงระฟ้าที่งดงามทันสมัย ท้องถนนที่สะอาดและการจัดตลาดทั้งแบบดั้งเดิมและสมัยใหม่สะท้อนความเป็นกาตาร์ ไม่ว่าจะเป็นตลาดนกเหยี่ยว ถนนคนเดิน สตูดิโอแสดงภาพเขียนที่อาจกล่าวได้ว่ามีอยู่น้อยแห่งในตะวันออกกลาง
นอกจากนี้กาตาร์ยังมีพิพิธภัณฑ์ที่ได้รับการยกย่องว่าอยู่ในระดับโลก รวมทั้งสายการบินระดับโลก ที่รู้จักกันดีนั่นคือ Gatar Airways ผมเคยนั่งคุยกับเด็กไทยที่เป็นแอร์โฮสเตสขณะเดินทางจากกรุงโดฮามาประเทศไทยได้เล่าให้ฟังว่าชีวิตในโดฮาเป็นชีวิตที่มีความสุข มีคนไทยหลายคนที่เป็นแอร์โฮสเตสและพำนักอยู่ริมอ่าวเปอร์เซีย แอร์โฮสเตสที่ร่วมสนทนาอยู่ด้วยบอกให้ผมดูบริเวณตึกที่เธอพำนักอยู่และเครื่องบินบินผ่านด้วยความภูมิใจ กรุงโดฮาของกาตาร์เติบโตเคียงคู่มากับกรุงดูไบและอะบูดาบีของสหรัฐอาหรับอิมิเรตส์
อย่างไรก็ตามกาตาร์ดูเหมือนจะเป็นประเทศที่มีนโยบายต่างประเทศที่เป็นตัวของตัวเองมากกว่าที่สหรัฐอาหรับอิมิเรตส์หรือ UAE เป็น
ที่ผ่านมานโยบายต่างประเทศของกาตาร์เป็นไปในเชิงรุก (proactive diplomacy) นอกจากนี้กาตาร์ยังประสบความสำเร็จในการเป็นผู้ไกล่เกลี่ยว่าด้วยสันติภาพในเลบานอนในปี 2008 และซูดานในปี 2011
จากการเป็นนักไกล่เกลี่ยปัจจุบันเมื่อเกิดความร้าวฉานทางการทูตกับซาอุดีอาระเบีย UAE และบาห์เรน กาตาร์กำลังได้รับการไกล่เกลี่ยจากเออร์ดูอัน ผู้นำตุรกีและคูเวตที่พยายามดำรงความเป็นกลางในหมู่สมาชิกสภาความร่วมมือแห่งอ่าวมาอย่างยาวนาน
นอกจากนี้กาตาร์ยังมีส่วนสำคัญในการช่วยเหลือฝ่ายกบฏโค่นอำนาจของมุอัมมัร ก๊อซซาฟีย์ของลิเบียลงได้ ซึ่งในกรณีนี้อาจตีความได้หลายทาง สำหรับผู้เห็นใจผู้นำที่ยิ่งใหญ่อย่างก๊อซซาฟีย์กาตาร์ก็คือผู้ที่เข้าไปก้าวก่ายกิจการภายในของลิเบียหรือถือหางประเทศตะวันตกที่ต้องการโค่นก๊อซซาฟีย์ที่มีความเห็นกันโดยทั่วไปว่าจบชีวิตลงโดยทหารตะวันตกที่เข้าไปแทรกแซงในลิเบียอันเป็นประเทศที่ยังคงดำรงความแตกแยกอย่างหนักหลังการโค่นอำนาจก๊อซซาฟีย์
ทั้งนี้กรณีการแทรกแซงของตะวันตกที่มีต่ออิรักในสงครามอ่าวเปอร์เซียจนมาถึงการแขวนคอซัดดัม ฮุสเซ็นอดีตผู้นำอิรัก และกรณีสหรัฐ ฝรั่งเศสและอังกฤษเข้าไปก้าวก่ายลิเบียช่วงอาหรับสปริง (2011) จะพบว่าทั้งโอบามา (กรณีลิเบีย) และโทนี่ แบลร์ (กรณีอิรัก) ล้วนออกมายอมรับถึงความผิดพลาดในการรุกเข้าไปในประเทศทั้งสอง แม้ว่าจะไม่เสียใจที่ซัดดัม ฮุสเซ็น และมุฮัมมัด ก๊อซซาฟีย์ต้องมาจบชีวิตลงก็ตาม
ด้วยเหตุนี้การรุกรานของตะวันตกจึงเป็นหนึ่งในสาเหตุแห่งความยุ่งเหยิงและความขัดแย้งในตะวันออกกลางมาจนถึงปัจจุบัน รวมทั้งการเข้าแทรกแซงเพื่อโค่นผู้นำซีเรียด้วยการสนับสนุนฝ่ายกบฏและติดอาวุธให้ จนกระทั่งทรัมป์ออกมากล่าวอย่างเปิดเผยว่าสหรัฐจะเลิกติดอาวุธให้ฝ่ายกบฏเพราะเป็นที่รับรู้กันว่าโอกาสที่จะเอาผู้นำซีเรียลงจากอำนาจนั้นดูเหมือนจะเลือนรางเข้าไปทุกที โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อรัสเซียเข้ามาช่วยซีเรียอย่างเต็มตัว
อีกบาดแผลหนึ่งที่กาตาร์ล้มเหลวคือความพยายามร่วมกับสหรัฐและพันธมิตรอาหรับแถบอ่าวโค่นล้ม บาชัร อัล-อะสัดของซีเรีย กระนั้นกาตาร์ซึ่งมีสภาพเศรษฐกิจดีกว่าประเทศอื่นๆ ก็ยังปรากฏตัวขึ้นมาในฐานะตัวแสดงในภูมิภาคที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง
หากไม่มีความขัดแย้งทางการทูตกับประเทศแถบอ่าวเปอร์เซียและแอฟริกาเหนืออย่างอียิปต์ กาตาร์ก็จะยังคงดำรงความเป็นตัวแสดงสำคัญในภูมิภาคต่อไป
กาตาร์เติบโตมาได้จากการพบกันของสองแนวโน้มคือในระดับโลกและในระดับภูมิภาคในทั้งสองระดับนี้มีส่วนสำคัญต่อการเติบโตของกาตาร์
ท่ามกลางความจำกัดตัว ทั้งในทางการทูต การเมือง สาธารณูปโภคและสัมมะโนประชากร กระนั้นกาตาร์ก็สามารถดันตัวเองเข้ามาเป็นประเทศสำคัญของโลกได้ในที่สุด
ในเวลานี้ตะวันออกกลางเริ่มแลเห็นอำนาจที่เสื่อมลงของประเทศที่เคยมีบทบาทเป็นพี่ใหญ่ในภูมิภาคและเป็นประเทศที่มีอิทธิพลในแถบคาบสมุทรอาหรับแล้ว
ก่อนหน้านี้หลายทศวรรษ เราจะพบว่าศูนย์กลางทางการทูตการทหารและอำนาจทางอุดมการณ์ ล้วนไปรวมกันอยู่ตามเมืองหลวงใหญ่ๆ อย่างเช่นกรุงไคโรของอียิปต์ กรุงดามัสกัสของซีเรีย กรุงแบกแดดของอิรักและกรุงเตหะรานของอิหร่าน โดยถือกันโดยทั่วไปว่าเมืองหลวงเหล่านี้เป็นแหล่งรวมแห่งการคุ้มครองมัสญิดอันศักดิ์สิทธิ์ที่สุดทั้งหลายของอิสลาม (custodian of Islam’s holiest Mosques)
ส่วนกรุงริยาฏของซาอุดีอาระเบียก็ถือว่าเป็นคู่แข่งสำคัญกับประเทศในภูมิภาคที่ได้กล่าวมาข้างต้น
อย่างไรก็ตามช่วงทศวรรษ 1980 และ 1990 โวหารทางการเมืองและสิ่งที่ปรากฎให้เห็น ได้สะท้อนความอ่อนแอในทางสถาบันและในทางโครงสร้างพื้นฐานที่มีอยู่ในการเมืองของซีเรีย อิรัก และอิหร่าน
มีหลายอย่างเกิดขึ้นในประเทศเหล่านี้นับตั้งแต่ การขยายตัวของชนชั้นกลางที่ขาดประสิทธิภาพเศรษฐกิจที่อยู่ต่ำกว่ามาตรฐาน โครงสร้างพื้นฐานที่แตกทำลายและนโยบายของประเทศที่ขาดความกระตือรือร้น
สภาพดังกล่าวมีส่วนต่อการสูญเสียครั้งแล้วครั้งเล่าในทางการเมือง เศรษฐกิจ อุดมการณ์และการทูต ความเสื่อมโทรมเหล่านี้มีต่อไปจนถึงปี 2000 และส่งผลต่อเนื่องไปสู่ความเปลี่ยนแปลงอย่างตั้งตัวไม่ทันที่เรียกกันว่าอาหรับสปริงในปี 2011
มองโดยรวมผู้คนและรัฐต่างๆ แม้แต่ในคาบสมุทรอาหรับเองก็อาจมองข้ามกาตาร์ไปได้ กาตาร์อาจถูกมองแค่เป็นรัฐเล็กๆ ของคาบสมุทรที่มี “บ่อน้ำมัน” (อัดเดาลา อัล-บิร – al-dawla al-bir)
นักวิชาการตะวันออกกลางเอง ซึ่งได้แลเห็นความเจริญของกาตาร์อยู่ต่อหน้าก็ยังละเลยความสำคัญของกาตาร์ไปเสีย มีคนจำนวนน้อยที่ต่อมาเล็งเห็นความสำคัญของกาตาร์ทั้งในดินแดนของกาตาร์เองหรือประเทศภายนอก
เวลานี้ผู้คนโดยทั่วไปล้วนจับตาดูความเจริญเติบโตทั้งทางยุทธศาสตร์และการพาณิชย์ของแถบอ่าวเปอร์เซียมากกว่าเดิม กระนั้นผู้คนส่วนใหญ่จะให้ความสำคัญกับเพื่อนบ้านที่มีขนาดใหญ่กว่ากาตาร์ซึ่งเผชิญปัญหาอยู่เนืองๆ อย่างซาอุดีอาระเบีย สหรัฐอิมิเรตส์ และบาห์เรน
แม้แต่กองทัพของนักก่อสร้างที่มีจำนวนนั้นเป็นแสนๆ คน ที่มาสร้างความเจริญให้กาตาร์ก็ยังดูเหมือนว่าไม่ได้เป็นที่รับรู้ของชาวตะวันออกกลางมากนัก
ความเติบโตของกาตาร์ทำให้กาตาร์เดินหน้าสู่ความเจริญทางเศรษฐกิจและความทันสมัย ความเจริญเติบโตดังกล่าวเป็นการทำงานร่วมกันระหว่างครอบครัวกษัตริย์และพันธมิตรที่มีอิทธิพลที่มาจากตระกูลที่มีพลังอำนาจ พ่อค้า และหน่วยงานจากต่างชาติที่มาตั้งอยู่ในกาตาร์
ลักษณะสำคัญต่อมาของกาตาร์ คือการทูตที่มีพลังอำนาจเกินกว่าที่รัฐเล็กๆ อื่นๆ จะทำได้ ทั้งนี้กาตาร์ที่แม้จะเป็นเพียงรัฐเล็กๆ แต่ก็ผ่านประสบการณ์สำคัญในการเข้าไปช่วยแก้ไขสถานการณ์ระหว่างประเทศมาแล้วหลายครั้ง กาตาร์จึงมีบทบาทที่เป็นที่รับรู้กันอยู่ในชุมชนระหว่างประเทศ
กระนั้นกาตาร์ก็ถูกบดบังรัศมีโดยมหาอำนาจในภูมิภาคอย่างซาอุดีอาระเบีย อียิปต์ และมหาอำนาจโลกที่เข้ามามีบทบาทสำคัญอยู่ในภูมิภาคตะวันออกกลาง
สำนักข่าวของกาตาร์อย่างอัล-ญะซีเราะฮ์เป็นที่รู้จักกันทั่วโลก อาจกล่าวได้ว่าอัล-ญะซีเราะฮ์ (Al-Jazeera) เป็นสำนักข่าวที่ทำให้ CNN และ BBC ต้องทำข่าวอย่างระมัดระวังมากขึ้น ทั้งนี้ก็เพราะว่าอัล-ญะซีเราะฮ์สามารถถ่วงดุลความจริงในพื้นที่กับสองสำนักข่าวสำคัญข้างต้นมาโดยตลอด โดยเฉพาะข่าวจริงในพื้นที่สำคัญๆ ในตะวันออกกลางและในส่วนอื่นๆ ของแอฟริกา ซึ่งอัล-ญะซีเราะฮ์ประสบความสำเร็จในการมีส่วนร่วมเข้าไปเป็นผู้ไกล่เกลี่ยความขัดแย้งมาแล้ว
ในด้านกีฬากาตาร์ใช้ความพยายามของตนร่วมกับสมาชิกของ FIFA จนได้รับการคัดเลือกให้เป็นเจ้าภาพฟุตบอลโลกปี 2022 (FIFA World Cup) ในความสุนทรีย์กาตาร์ก็มีพิพิธภัณฑ์ระดับโลก (world-class museums) นอกจากนี้กาตาร์ยังรู้จักการรณรงค์ประชาสัมพันธ์ในระดับโลก และการรักษาสถานภาพความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับอิหร่าน สหรัฐอเมริกา ปาเลสไตน์และอิสราเอลเอาไว้ในเวลาเดียวกัน
ก่อนหน้าที่จะเกิดความขัดแย้งทางการทูตกับซาอุดีอาระเบีย บาห์เรน และ UAE นั้นอาจกล่าวได้ว่า กาตาร์เป็นรัฐในสภาความร่วมมือแห่งอ่าว (GCC) ที่มีความมั่นคงมากที่สุดหากเปรียบเทียบกับสมาชิกความร่วมมือแห่งอ่าวประเทศอื่นๆ
ความมั่นคงทางการเมืองของกาตาร์นั้นมาจากความสัมพันธ์ทางสังคมที่แน่นแฟ้นของประชาชนกาตาร์เอง กาตาร์เป็นประเทศที่ไม่มีความตึงเครียดในสำนักคิดทางศาสนาหากเปรียบเทียบกับซาอุดีอาระเบียและบาห์เรน เป็นรัฐเดี่ยวที่มีขนาดเล็กแต่มีนโยบายที่มีความเป็นเอกภาพหากเปรียบเทียบกับ UAE และโอมาน อาจกล่าวได้ว่ากาตาร์เป็นรัฐเล็กที่ผู้คนไม่ถูกการเมืองเข้ามาแบ่งแยกเป็นกลุ่มก้อนหากเปรียบเทียบกับคูเวต
นอกจากนี้กาตาร์ยังมีรายได้จำนวนมากที่มาจากก๊าซธรรมชาติจนทำให้ประเทศก้าวไปสู่การพัฒนาตามที่ได้ตั้งใจเอาไว้ อย่างเช่นการมีสำนักข่าว อัล-ญะซีเราะฮ์หรือการเข้าไปเป็นประเทศผู้ไกล่เกลี่ย ซึ่งทำให้กาตาร์ได้รับการยอมรับดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น
หากมองจากทฤษฏีความสัมพันธ์ระหว่างประเทศจะพบว่าโดยทั่วไปรัฐเล็กๆ จะเป็นผู้รองรับอำนาจมากกว่าจะเป็นต้นกำเนิดของอำนาจเสียเอง
แต่กาตาร์กลับเป็นไปในทางตรงกันข้าม และในหลายกรณีได้กลายมาเป็นตัวแสดงหลักในเวทีระหว่างประเทศ และมีอิทธิพล
อัล-ญะซีเราะฮ์ทำให้ประเทศกาตาร์เป็นที่รู้จัก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเหตุการณ์อาหรับสปริง กระนั้นกาตาร์ก็ถูกมองว่าเป็นประเทศเล็ก และผลิตภาพทางวัฒนธรรมก็ยังมีความจำกัด และยังเป็นประเทศเล็กเกินไปที่จะอยู่ในระดับการใช้อำนาจที่เรียกกันว่า Soft Power และ Smart Power ที่จะรวมเข้าด้วยกันเพื่อวัตถุประสงค์ใดเป็นการเฉพาะได้
กระนั้นกาตาร์ก็รวมอำนาจของตนมาจากการเป็นนักไกล่เกลี่ยที่ประสบความสำเร็จ และมีการลงทุนเพื่อความมั่นคง (Sovereign Wealth Fun) ไปทั่วโลก มีอำนาจทางวัฒนธรรมอย่างอัล-ญะซีเราะฮ์และการทูตเชิงรุก แม้กาตาร์จะทำทุกอย่างไม่ได้หมด แต่กาตาร์ก็ทำสำเร็จมาแล้วในหลายกรณี
อย่างไรก็ตามในทางการทหารกาตาร์ยังคงอยู่ภายใต้ร่มความมั่นคงของสหรัฐ ซึ่งมีความไม่แน่นอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยของทรัมป์ที่หันไปสนับสนุนซาอุดีอาระเบีย บาห์เรนและ UAE ให้หันมาต่อต้านกาตาร์ที่มีเจ้าหน้าที่สหรัฐนับหมื่นอยู่ในฐานทัพที่ใหญ่ที่สุดในกาตาร์เสียเอง ด้วยข้ออ้างว่ากาตาร์หนุนกองกำลังฮามาส ฮิสบุลลอฮ์และกลุ่มภราดรภาพมุสลิมที่เป็นกำลังหลักในการต่อต้านอิสราเอล และการนำเอาอิสลามการเมืองมาใช้
หากมองไปที่ภูมิภาคตะวันออกกลางในเวลานี้จะพบว่าดุลอำนาจในตะวันออกกลางเริ่มเปลี่ยนไปจากอดีต ที่ประเทศยักษ์ใหญ่อย่างซาอุดีอาระเบียครองความยิ่งใหญ่อยู่ในสภาความร่วมมือแห่งอ่าวเปอร์เซียมาโดยตลอด
เวลานี้กาตาร์ได้ขึ้นมาเทียบเคียงซาอุดีอาระเบียได้ในหลายแง่มุม ไม่ว่าจะเป็นแหล่งของไฮโดรคาบอน ประชาชนในประเทศมีความร่ำรวย สังคมมีความสมานฉันท์ ไม่มีความขัดแย้งทางนิกายและความตึงเครียดทางการเมืองในประเทศ รวมทั้งการมีไกลของผู้นำที่มีสายตายาวไกล
สำหรับสถานภาพของอิหร่านที่กลายมาเป็นหนึ่งในสาเหตุแห่งปัญหาความขัดแย้งของซาอุดีอาระเบีย บาห์เรน และ UAE นั้นพบว่าปัจจุบันอิหร่านประสบความสำเร็จอย่างมาก ในด้านความมั่นคงอันเนื่องมาจากความสัมพันธ์ที่อิหร่านมีกับขบวนการฮิสบุลลอฮ์ของเลบานอนและฮามาสของปาเลสไตน์ รวมทั้งความสัมพันธ์ที่อิหร่านมีกับกลุ่มต่างๆ ในอิรักประเทศที่ผู้คนส่วนใหญ่สังกัดอยู่ในสำนักคิดชีอะฮ์
การที่อิหร่านมีความขัดแย้งกับสหรัฐ ซึ่งดูแลความมั่นคงอยู่ในรัฐกษัตริย์ทำให้บทบาทของอิหร่านมีความจำกัดโดยเฉพาะในโลกอาหรับ อย่างไรก็ตามพันธมิตรที่เหนียวแน่นของอิหร่านยังคงอยู่ที่บาชัร อัล-อะสัดของซีเรีย
กาตาร์อาจจะแตกต่างไปจากประเทศอาหรับอื่นๆ เพราะกาตาร์เลือกที่จะมีความสัมพันธ์กับอิหร่านในฐานะประเทศที่เป็นเจ้าของก๊าซที่ใหญ่ในระดับโลก สิ่งที่ทำให้ซาอุดีอาระเบียและพันธมิตร โกรธเคืองอิหร่านนอกเหนือไปจากการกล่าวหาว่าอิหร่านหนุนการก่อการร้ายแล้ว ความโกรธเคืองอีกประการหนึ่งน่าจะอยู่ที่ว่ากาตาร์ให้ความสำคัญกับอิหร่านมากกว่าประเทศใดๆ ในสภาความร่วมมือแห่งอ่าวยกเว้นโอมานซึ่งกาตาร์มีความใกล้ชิดอย่างมาก
แม้ว่าการทูตของกาตาร์จะมีความเป็นตัวของตัวเองเป็นอย่างยิ่ง กระนั้นหลายฝ่ายก็มีความกังวลว่ากาตาร์จะวางตัวอย่างไรในสถานการณ์ปัจจุบัน ทั้งนี้ก็เพราะในด้านความมั่นคงกาตาร์พึ่งพาอยู่กับสหรัฐ ซึ่งแสดงความเป็นปรปักษ์กับอิหร่าน ในขณะเดียวกันกาตาร์ก็มีความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นกับอิหร่านและขบวนการฮามาส รวมทั้งอิสราเอลด้วย
การใช้อัล-ญะซีเราะฮ์เพื่อผลประโยชน์ทางนโยบายโดยอ้อมๆ ความพยายามในการเจรจา และความสำเร็จในโครงการระดับโลก ทำให้กาตาร์ประเทศเล็กๆ ได้รับความสนใจและจนถึงบัดนี้ท่ามกลางสถานการณ์ตึงเครียดกาตาร์ก็ยังคงดำเนินนโยบายต่างไปจากประเทศในภูมิภาคตะวันออกกลางอื่นๆ และอยู่นอกเหนือทฤษฏีที่ดำรงอยู่โดยทั่วไป ที่น่าสนใจอีกประการหนึ่งก็คือกาตาร์เป็นประเทศที่เหตุการณ์อย่างอาหรับสปริงมาไม่ถึง
คำถามที่กาตาร์ถูกถามจากนักวิชาการและผู้วางนโยบายมากที่สุดก็คือตัวแบบของกาตาร์นี้จะใช้ในภาคปฏิบัติได้หรือไม่ คำถามอื่นๆ ก็คือรัฐอย่างกาตาร์มีความสามารถพอที่จะจัดการกับสิ่งที่ตามมาในอนาคตได้หรือไม่?
ทั้งนี้หากศึกษาภาพรวมของกาตาร์ก็จะพบความจริงข้อหนึ่งว่านโยบายทั้งภายในประเทศและต่างประเทศ รวมทั้งรูปแบบทางสังคม และการพัฒนาทางเศรษฐกิจในปัจจุบันล้วนมาจากพลังและความสามารถของตัวบุคคลอย่างฮามัด บิน เคาะลีฟะฮ์ อัษษานี (Hamad bin Khalifa Al Thani) เจ้าผู้ครองนครทั้งสิ้น
พระองค์เป็นผู้สถาปนาสถาบันใหม่ๆ ขึ้นมาหลายแห่งในประเทศ และเป็นพลังการขับเคลื่อนท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ซึ่งเป็นประจักษ์พยานให้เห็นมามากกว่า 15 ปี
ส่วนปัญหาของกาตาร์ซึ่งเป็นประเทศนักเจรจาสำคัญ แต่ต้องมาเผชิญปัญหาเสียเองในเวลานี้ก็เป็นบทพิสูจน์ความสามารถของพระองค์ว่าจะมีทางออกอย่างไร ที่จะทำให้กาตาร์ดำรงความสำคัญในฐานะประเทศเล็ก การเมืองใหญ่เอาไว้ให้ได้นั่นเอง
สำหรับกาตาร์แล้ว กาตาร์มิได้แลเห็นว่าอาหรับสปริงเป็นสิ่งคุกคาม แต่กาตาร์กลับมองว่าอาหรับสปริงคือโอกาสที่จะขยายอิทธิพลของตนไปยังรัฐต่างๆ ที่รวมตัวกันลุกฮือต่อต้านผู้คนของตน และกาตาร์ก็รู้ดีในเวลานั้นว่าการขับเคลื่อนใดๆ ในทางการเมืองของกาตาร์ต้องทำเคียงคู่ไปกับซาอุดีอาระเบียที่เวลานี้ได้กลายมาเป็นปรปักษ์ของตน
ที่ผ่านมาซาอุดีอาระเบียและกาตาร์ทำงานร่วมกันผ่านสภาความร่วมมือแห่งอ่าว (GCC) และสันนิบาตอาหรับ (Arab League) โดยทั้งสองประเทศใช้ความพยายามมาตลอดในการวางวาระให้กับภูมิภาคตะวันออกกลางและไม่ว่าในกรณีใดๆ ระบอบกษัตริย์แบบตะวันออกกลางจะต้องถูกรักษาเอาไว้ด้วยชีวิต ส่วนหนึ่งที่ซาอุดีอาระเบียและกาตาร์เคยทำสำเร็จมาแล้วก็คือการโค่นก๊อซซาฟีย์ร่วมกับพันธมิตรตะวันตก โดยเฉพาะอย่างยิ่งสหรัฐฝรั่งเศสและอังกฤษ ผลที่ตามมาคือการพังทลายทางการเมืองและการแตกออกเป็นกลุ่มก้อนในลิเบียที่ยังดำรงอยู่จนถึงปัจจุบัน ซึ่งการกระทำดังกล่าวมีทั้งผู้เห็นด้วยและผู้เห็นต่างจำนวนมาก แต่ที่ล้มเหลวก็มือการโค่นอัล-อะสัด
กาตาร์ได้ชื่อว่าเป็นเจ้าภาพแห่งโอกาส นับตั้งแต่การลงทุนที่มีราคาแพงและรูปแบบของการมีอิทธิพลโดยตรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการโค่นบุรุษผู้ทรงอำนาจอย่างก๊อซซาฟีย์ (Qaddafi) ซึ่งทำให้เกิดการเปลี่ยนโฉมหน้าทางการเมืองในตะวันออกกลาง ปัจจุบันกาตาร์เป็นประเทศหนึ่งที่พยายามเปลี่ยนลิเบีย (Libya) ให้มาอยู่ในอำนาจของตน
ในการกระทำดังกล่าวพบว่ากาตาร์ไม่ได้รับการต่อต้านใดๆ จากรัฐอาหรับในเวลานั้น แม้ว่าความพยายามของกาตาร์ที่จะกระทำในแบบเดียวกันกับซีเรียประสบความล้มเหลวพร้อมๆ ไปกับสหรัฐและรัฐอาหรับทั้งหลายที่จะเอาบาชัร อัล-อะสัดลงจากอำนาจ
ถึงที่สุดการแสวงหาอำนาจก็เป็นเรื่องที่มีความเสี่ยง กาตาร์ก็หนีเรื่องนี้ไม่พ้น เพราะหลายครั้งด้วยกันที่การแสวงหาอำนาจได้กลายเป็นสิ่งที่เรียกกันว่าภาพลวงแห่งอำนาจและอำนาจที่ถูกสาปได้เช่นกัน
การตัดสินใจเข้าไปเกี่ยวข้องในลิเบียและซีเรียของกาตาร์ในเวลานั้นมาจากแรงกระตุ้นของมิตรจากตะวันตก ต่อมากาตาร์ก็รู้ว่าการตัดสินใจที่มีต่อลิเบียและซีเรียเป็นความผิดพลาดเหมือนอย่างที่โอบามาได้ออกมาพูดในทำนองเดียวกัน
ความท้าทายอันยิ่งใหญ่ที่กาตาร์เผชิญอยู่ในเวลานี้ส่วนหนึ่งอยู่ที่ลักษณะของผู้นำของกาตาร์เองคือชัยค์ ฮามัดที่ได้ชื่อว่าเป็นนักถ่วงดุล (balancer) ที่อยู่ในภูมิภาคที่เต็มไปด้วยความขัดแย้งในเวลานี้
ครอบครัวเชื้อสายตามีม (Tamim) ของพระองค์ได้รับการฝึกฝนให้มีความกระตือรือร้นอยู่ในการเมืองของประเทศมาตั้งแต่ปี 2009-2010 ด้วยความหวังว่าคนในคอรบครัวจะมีส่วนร่วมอยู่ในการตัดสินใจในชะตากรรมของประเทศและการทูต การท้าทายดังกล่าวกาตาร์กำลังเผชิญอยู่ในปัจจุบัน
อาจกล่าวได้ว่าวิสัยทัศน์และความสามารถที่กลายมาเป็นอำนาจของกาตาร์นั้นขึ้นอยู่กับความมั่งคั่งของกาตาร์เอง เพราะตราบใดที่ความมั่นคั่งนี้ดำรงอยู่ต่อไปได้ กาตาร์ก็จะยังคงมีโครงการใหญ่ และมีภาพลักษณ์ที่ใหญ่กว่าขนาดของประเทศได้ต่อไป
การเติบโตของกาตาร์นำไปสู่การเติบโตของ “ชนชั้นกลางใหม่” ที่มีความเป็นมืออาชีพ มีรายได้มหาศาลจากการส่งออกไฮโดรคาบอนด์ รายได้ดังกล่าวถูกนำไปพัฒนาโครงการด้านการบริการจำนวนมากในประเทศอันเป็นสวัสดิการที่ได้รับการต้อนรับจากประชาชนในประเทศเป็นอย่างดี
โอกาสเพื่อการขับเคลื่อนไปข้างหน้าได้รับการส่งเสริมโดยเฉพาะอย่างยิ่งชนชั้นกลาง ที่สามารถยืนหยัดอยู่ได้จากการคุกคามของสถานการณ์ในตะวันออกกลางเอง
บทบาทของผู้หญิงกาตาร์ก็เป็นอีกส่วนหนึ่งที่เป็นกำลังหลักของประเทศ โดยเปรียบเทียบแล้วผู้ชายกาตาร์ยังตามหลังผู้หญิงกาตาร์อยู่ในเรื่องการศึกษาและการงานอาชีพและโดยภาพรวมแล้วผู้หญิงกาตาร์ที่มีการศึกษาดีก็จะได้งานที่ดีอยู่ในสังคมของกาตาร์เสมอ
ตัวอย่างนี้มีให้เห็นอย่างชัดเจนที่มหาวิทยาลัยกาตาร์ (Qatar University) ซึ่งมีสถิติให้เห็นว่าร้อยละ 75 ของนักศึกษาเป็นผู้หญิง
สถิติในปี 2007 จากสภาการวางแผนของกาตาร์แสดงให้เห็นว่าสตรีเข้าสู่การศึกษาคิดเป็นร้อยละ 14.1 เมื่อเปรียบเทียบกับบุรุษซึ่งมีอยู่แค่ร้อยละ 10.7 เท่านั้น
นอกจากนี้รายงานดังกล่าวยังแสดงให้เห็นอีกว่ากาตาร์ยังไม่ได้เตรียมการในเรื่องการบริหารความใฝ่ฝันสู่การพัฒนาใหม่ๆ มากไปกว่าที่มีอยู่แต่เดิม
สำหรับโครงการทำให้เป็นกาตาร์ (Qatarization) ที่รัฐบาลให้การสนับสนุนนั้นรัฐได้ขับเคลื่อนผ่านระบบการศึกษาโดยการลงทุนด้านการศึกษาของกาตาร์อยู่ที่ร้อยละ 5 ถึงร้อยละ 9 ของงบประมาณประเทศ
สิ่งที่น่าติดตามดูก็คือกาตาร์จะรักษารูปแบบแห่งอำนาจของตนเอาไว้ได้อย่างไร นานแค่ไหนและในหนทางใด โดยเฉพาะอย่างยิ่งการรักษาความมั่งคั่งที่มีอยู่เอาไว้ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงและความร้าวฉานที่เกิดกับเพื่อนบ้าน
การท้าทายที่แท้จริงของกาตาร์ที่จะดำรงความเป็นกาตาร์เอาไว้เช่นเดิมคงไม่ใช่เรื่องง่ายเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังยุคน้ำมัน อันเนื่องมาจากการใช้ทรัพยากรอื่นๆ ที่จะเข้ามามีบทบาทสำคัญขึ้นเรื่อยๆ ถึงเวลานั้นสถานภาพของกาตาร์จะดำรงอยู่อย่างไร เรื่องนี้เป็นเรื่องสำคัญสำหรับประเทศเล็กๆ ที่พยายามจะเข้าไปมีบทบาทสำคัญในเวทีโลกอย่างกาตาร์
กาตาร์ได้ชื่อว่าเป็นแผ่นดินแห่งการเช่าแรงงาน อุดมการณ์ของการเช่าแรงงานนี้จะดำรงต่อไปอีกยาวนาน ท่ามกลางการขับเคลื่อนเพื่อความเป็นกาตาร์ที่รัฐบาลต้องการให้ก้าวไปสู่จุดหมาย ซึ่งคนกาตาร์เองจะต้องเข้ามามีบทบาทสำคัญเมื่อความสำคัญของน้ำมันและก๊าซจะลดน้อยถอยลงในที่สุด แม้ว่าจะต้องใช้เวลาอยู่อีกพอสมควรก็ตาม
ภาคเอกชนของกาตาร์ล้วนต้องขึ้นอยู่กับแรงงานต่างชาติอย่างหนัก และดูเหมือนว่าการพึ่งพิงนี้ยังคงไม่ได้ลดน้อยถอยลงแต่อย่างใดในอนาคตอันใกล้นี้
หากความสัมพันธ์ที่ย่ำแย่ลงกับเพื่อนบ้านจะดำรงอยู่ต่อไป โครงการพัฒนาต่างๆ อาจจะลดน้อยลงหรือแรงงานอาจลดลงไปบ้าง กระนั้นความสะดวกสบายใจในการใช้ชีวิตก็ดูเหมือนจะยังไม่ส่งผลกระทบต่อกาตาร์ให้เห็นอย่างชัดเจนมากนัก
แม้ว่าถึงที่สุดแล้วรัฐอาจตัดค่าใช้จ่ายลงไปบ้างโดยเฉพาะอย่างยิ่งในกิจการต่างประเทศ แต่มีความเชื่อกันโดยทั่วไปว่าจะไม่เกิดการท้าทายใดๆ หรือวิกฤตการณ์ขึ้นในประเทศกาตาร์
กาตาร์ได้ชื่อว่าเป็นประเทศที่มีผู้นำเป็นตัวแสดงสำคัญในการอุปถัมภ์รัฐในทางหนึ่ง และในอีกทางหนึ่งพระองค์ก็ได้รับความนิยมจากประชาชน แม้ว่าประชาชนจะเข้าถึงอินเตอร์เน็ต แต่ยังไม่เคยปรากฏว่าชัยค์ ฮามัด เจ้าผู้ครองนครแห่งกาตาร์หรือครอบครัวของพระองค์เคยได้รับการวิพากษ์จากประชาชนออกมาให้เห็นโดยตรง
อย่างไรก็ตามเรื่องราวที่กาตาร์ถูกวิพากษ์ทางสื่อสังคมส่วนใหญ่จะเป็นการทูตแบบไฮเปอร์ของกาตาร์ (hyperactive diplomacy) เสียมากกว่าอย่างเช่นการเข้าไปยุ่งเกี่ยวในสงครามกลางเมืองของลิเบีย ซึ่งถือว่าเป็นการละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ
ทั้งนี้ชาวกาตาร์เองต้องการให้กาตาร์เป็นเหมือน UAE ซึ่งรัฐบาลไม่ได้เข้าไปยุ่งเกี่ยวกับกิจการภายนอกประเทศมากนัก แต่ให้ความใกล้ชิดกับประชาชนภายในประเทศ
สิ่งที่กาตาร์จะต้องคำนึงถึงอย่างมากในปัจจุบันก็คือการที่อัตลักษณ์ของชาติที่เริ่มผุกร่อนลง ตัวอย่างเช่นภาษาซึ่งเป็นอัตลักษณ์ของชาติอย่างภาษาอาหรับ (Arabic) ได้กลายมาเป็นภาษาที่มีความสำคัญเป็นอันดับสองรองมาจากภาษาอังกฤษ
ในทางศาสนาพบว่าการเมืองของกาตาร์ยังมีบทบาทของศาสนาอิสลามให้เห็น แต่กาตาร์ก็ไม่สนับสนุนให้นำอิสลามมาใช้ในทางการเมือง (politicization of Islam) กาตาร์ไม่เหมือนกับซาอุดีอาระเบียนั่นคือในการก่อตั้งรัฐกาตาร์ศาสนาไม่ได้เข้ามามีบทบาทแต่อย่างใด
การขาดตัวเมืองที่เป็นศูนย์กลางใหญ่ๆ ทำให้กาตาร์ไม่ค่อยมีศูนย์กลางทางศาสนาและปรัชญาที่มีความโดดเด่นเหมือนประเทศอื่นๆ ในตะวันออกกลาง
ทุกวันนี้นักการศาสนาคนสำคัญๆ ส่วนใหญ่จะมาจากเอเชียใต้ ได้แก่ อินเดีย (ซึ่งในอนาคตจำนวนประชากรมุสลิมของอินเดียจะกลายเป็นประชากรมุสลิมที่แซงหน้าอินโดนีเซีย อันเป็นประเทศที่มีชาวมุสลิมมากที่สุดในโลก) ปากีสถานและบังกลาเทศหรือมาจากประเทศอาหรับอื่นๆ
รัฐบาลกาตาร์ให้การอุปถัมภ์ ยูสุฟ ก็อรฏอวี (Yusuf Qaradawi) นักการศาสนาผู้มีชื่อเสียงมากที่สุดและถูกกล่าวถึงมากที่สุดในโลกปัจจุบัน
มีคำถามสำคัญสำหรับกาตาร์ที่มีการพูดถึงกันโดยทั่วไปว่าอำนาจและอิทธิพลของกาตาร์ในตะวันออกกลางหรือเอเชียตะวันตกเป็นเรื่องชั่วคราวหรือว่าจะเป็นเรื่องที่ยังคงอยู่ตลอดไปในอนาคต
ในภูมิภาคอ่าวเปอร์เซียโดยเปรียบเทียบกาตาร์มีความก้าวหน้าจนขึ้นไปเป็นอันดับหนึ่งของภูมิภาค ความสำเร็จนี้มาจากการใช้ยุทธศาสตร์การลงทุนระหว่างประเทศที่เต็มไปด้วยความระมัดระวังบวกกับอิทธิพลทางการเงินและการทูต
กาตาร์ได้ใช้อำนาจนี้ผลักดันไปสู่วาระที่ตนต้องการด้วยการซื้อมิตรจากนานาชาติและจากพันธมิตรที่มีอยู่ รวมทั้งเบียดแทรกบทบาทการเป็นผู้นำของตนเข้าไปในโลกอาหรับ วางวาระต่างๆ เอาไว้ในประเทศและในเวทีระหว่างประเทศ เช่น ซีเรีย ลิเบีย เลบานอนหรือประเทศอื่นๆ ที่อยู่นอกภูมิภาคของตน
การกระทำดังกล่าวส่งพลังให้กับการปกครองของตระกูลอัษ-ษานี (Al Thani) ที่สามารถสร้างความเป็นระเบียบและความมีวินัยในหมู่คนของตระกูลที่ก่อให้เกิดความเป็นสถาบันที่เรียกกันว่าวิสัยทัศน์ของฮามัด บิน เคาะลีฟะฮ์ (Hamad bin Khalifa’s vision) และเป็นอนาคตของกาตาร์
ลักษณะของกาตาร์ที่เป็นอยู่ในปัจจุบันซึ่งได้แก่ ความทันสมัยสุดๆ (ultra-modernism) ที่ทำให้กาตาร์เติบโตแบบไฮเปอร์ (hyper growth) รวมทั้งการขยายตัวทางกายภาพและโครงสร้างพื้นฐาน ประกอบกับการขยายศักยภาพของรัฐ (expansive state capacity) รวมทั้งการปกครองของอัษษานีเองที่ทำให้กาตาร์ยังคงโดดเด่นอยู่ในปัจจุบัน
กาตาร์จะรักษาสถานภาพข้างต้นเอาไว้ได้หรือไม่ในปัจจุบัน ท่ามกลางสถานการณ์ความร้าวฉานกับเพื่อนบ้านอย่างซาอุดีอาระเบีย บาห์เรนและ UAE
เวลาจะเป็นผู้ให้คำตอบ
