สงครามอิหร่าน-สหรัฐฯ/อิสราเอล จะจบอย่างไร: ประเมินสถานการณ์

ทหารประชาธิปไตย

เมื่อการหยุดยิงพังทลาย และห้าฉากทัศน์ที่เป็นไปได้สำหรับจุดจบของสงคราม

สถานะปัจจุบัน: การหยุดยิงที่พังทลายลงอีกครั้ง

นับถึงปลายเดือนกรกฎาคม 2026 สงครามได้เข้าสู่รอบการยกระดับใหม่เป็นการโจมตีตอบโต้กันต่อเนื่องและไม่อาจคาดคะเนว่าจะยุติลงเมื่อใด หลังการหยุดยิงเปราะบางที่เริ่มตั้งแต่ 8 เมษายนพังทลายลงในวันที่ 27 มิถุนายน วงจรความรุนแรงเดิมที่เคยเริ่มจาก Operation Epic Fury วันที่ 28 กุมภาพันธ์ ซึ่งสังหาร อดีตผู้นำสูงสุดท่านAli Khamenei และเจ้าหน้าที่ระดับสูงกว่า 40 คน ได้หวนกลับมาในรูปแบบเดิม คือ สหรัฐฯ โจมตี อิหร่านตอบโต้ผ่านโดรนและขีปนาวุธ และวนซ้ำ ตัวเลขล่าสุดจากกระทรวงสาธารณสุขอิหร่านระบุผู้เสียชีวิต 59 รายและบาดเจ็บ 666 รายนับตั้งแต่การหยุดยิงแตก ขณะที่ Hegseth ระบุว่าสงครามรอบใหม่มีต้นทุนแล้วกว่า 37,500 ล้านดอลลาร์ซึ่งหลายฝ่ายเชื่อว่าต่ำกว่าที่เป็นจริง

จุดชนวนรอบล่าสุดคือช่องแคบฮอร์มุซ อิหร่านที่อ้างอำนาจอธิปไตยเหนือช่องแคบตามMOUและเรียกร้องให้เรือทุกลำต้องใช้เสันทางที่กำหนดโดย ยิงใส่เรือพาณิชย์สามลำในวันที่ 6-7 กรกฎาคม ที่ฝ่าฝืนเป็นการทดสอบขอบเขตของบันทึกความเข้าใจ (MOU) เดือนมิถุนายน แต่สหรัฐฯ ก็ตอบโต้ด้วยการโจมตีอิหร่านตามที่เป็นข่าวรื้อและฟื้นมาตรการปิดล้อมทางทะเลและทรัมป์ขู่เก็บค่าผ่านทาง 20% จากสินค้าทุกลำที่ผ่านช่องแคบ ทำให้ราคาน้ำมันดิบเบรนท์กระโดดขึ้น แตะ 100 ดอลลาร์ในช่วงเวลาสั้นๆต่อมาซาอุดีอาระเบียเปิดฉากโจมตีสนามบินซานาของเยเมนและกลุ่มฮูตีตอบโต้ด้วยการโจมตีเรือในทะเลแดงพร้อมขู่ปิดช่องแคบบาบอัลมันดับสะท้อนว่าสงครามได้ขยายเป็นสองจุดคับขันพร้อมกัน คือฮอร์มุซและทะเลแดง

อิหร่านปฏิเสธรายงานว่าปฏิเสธข้อเสนอหยุดยิงที่อิรักเป็นตัวกลาง โดยอ้างว่าเป็นความผิดของรัฐบาล Trump ที่ “ผิดคำมั่นสัญญา” ตาม MOU ขณะที่ทั้งสองฝ่ายยังไม่ส่งสัญญาณกลับสู่โต๊ะเจรจาอย่างเป็นทางการ แม้ Trump จะระบุว่าเตหะราน “เริ่มจริงจังมากขึ้น” และย้ำว่าทางออกของสหรัฐฯ อาจมาทางการทูตหรือทางทหารก็ได้

MOU คือการแช่แข็งชั่วคราว ไม่ใช่ทางออกเชิงโครงสร้าง

ตามกรอบวิเคราะห์ที่ยึดถือมาตลอด บันทึกความเข้าใจเดือนมิถุนายนไม่เคยเป็นข้อตกลงยุติสงครามที่แท้จริง แต่เป็นการแช่แข็งความขัดแย้งชั่วคราวเพื่อซื้อเวลาให้ทั้งสองฝ่าย ข้อพิพาทหลักยังไม่คลี่คลาย ทั้งฝ่ายอิหร่านที่ยืนกรานสามเงื่อนไข คือหลักประกันไม่ให้ถูกโจมตีซ้ำ การยอมรับ “สิทธิอันชอบธรรม” ของอิหร่าน และค่าปฏิกรรมสงคราม ขณะที่โครงการขีปนาวุธพิสัยไกลและการสนับสนุนพันธมิตรในภูมิภาคยังเป็นเส้นตายที่เตหะรานปฏิเสธจะเจรจาเด็ดขาด ส่วนสหรัฐฯ เรียกร้องมากกว่ากรอบ JCPOA เดิม เห็นได้จากท่าทีเก็บค่าผ่านทางช่องแคบฮอร์มุซที่เป็นเครื่องมือกดดันเชิงเศรษฐกิจไม่ใช่แค่ประเด็นความมั่นคง

ฉากทัศน์ที่เป็นไปได้สำหรับจุดจบสงคราม

สถาบันวิจัยด้านยุทธศาสตร์ส่วนใหญ่ระบุตรงกันว่า ผลลัพธ์ที่เป็นไปได้มากที่สุดในระยะสั้นคือ “ทางตันที่ยืดเยื้อและมีต้นทุนสูง” แม้อิหร่านจะอ่อนแรงลงทั้งด้านทหารและเศรษฐกิจ แต่ขวัญและกำลังใจของประชาชนส่วนใหญ่ยังอยู่ในระด้บสูง และเป็นเกราะปกป้องสาธารณรัฐอิสลามให้ยืนยงอยู่ได้ไม่ล่มสลาย ส่วนสหรัฐและอิสราเอลก็จะเผชิญกับปัญหาการเมืองและเศรษฐกิจรุมเร้าอาจถึงขั้นจราจลพร้อมกับการเจรจาที่เกิดขึ้นเป็นช่วง ๆ ที่ให้ผลลัพธ์ที่จำกัดและพลิกกลับได้ง่าย มากกว่าจะเป็นจุดจบเด็ดขาดแบบใดแบบหนึ่ง

ตัวแปรภูมิรัฐศาสตร์รอบข้างที่ถ่วงดุลผลลัพธ์

อิสราเอลยังคงทำหน้าที่เป็นตัวแปรก่อกวนเชิงโครงสร้างต่อสันติภาพในภูมิภาค  สงครามคู่ขนานในเลบานอนกับกลุ่ม Hezbollah ยังไม่ยุติ แม้จะมีข้อตกลงถอนกำลังบางส่วน การโจมตีตอบโต้ในเบรุตใต้เมื่อ 7 มิถุนายนคือชนวนที่ทำให้อิหร่านยิงขีปนาวุธใส่อิสราเอลเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่เมษายน แสดงว่าประเด็นเลบานอนยังผูกโยงกับชะตากรรมของสงครามใหญ่โดยตรง

ในอีกด้าน จีนและรัสเซียยังคงได้รับอนุญาตพิเศษจากอิหร่านให้เดินเรือผ่านช่องแคบฮอร์มุซได้ต่อเนื่อง สะท้อนความพยายามของเตหะรานที่จะรักษาพันธมิตรทางยุทธศาสตร์ไว้ ขณะที่โรงกลั่นจีนเริ่มกลับเข้าซื้อน้ำมันดิบเพิ่มขึ้นอีกครั้งหลังคลังสำรองทั่วโลกร่อยหรอลงจากสงครามที่ยืดเยื้อห้าเดือน สำหรับซาอุดีอาระเบียและรัฐอ่าวอื่น ๆ ฉากทัศน์ที่เลวร้ายที่สุดคือการยกระดับสู่สงครามภูมิภาคเต็มรูปแบบซึ่งจะทำลายแผนกระจายความเสี่ยงทางเศรษฐกิจของ MBS ขณะที่ฉากทัศน์รองลงมาคือการหยุดยิงที่ปล่อยให้ขีดความสามารถในสงครามอสมมาตรของอิหร่านยังคงอยู่ครบ ซึ่งจะตอกย้ำกลยุทธ์การใช้รัฐอ่าวเป็นเครื่องมือกดดันของเตหะรานต่อไป

การประเมินของทีมงาน

• สงครามรอบปัจจุบันสะท้อนรูปแบบวงจรที่ซ้ำเดิม คือ หยุดยิงชั่วคราว-แตกหัก-ยกระดับ-หยุดยิงใหม่ มากกว่าจะเป็นเส้นทางตรงสู่จุดจบใดจุดหนึ่ง เพราะทั้งสองฝ่ายยังไม่มีแรงจูงใจมากพอที่จะยอมรับต้นทุนของการยุติสงครามอย่างเด็ดขาดในทิศทางใดทิศทางหนึ่ง
• วิกฤตการสืบทอดอำนาจภายใต้ ผู้นำสูงสุดMojtaba Khamenei คือปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่ต้องจับตา เพราะหากฝ่ายแข็งกร้าวในระบอบชนะการต่อรองภายใน โอกาสของฉากทัศน์เจรจาจะลดลงทันที และผลักดันไปสู่ทางตันยืดเยื้อ
• ประเด็นช่องแคบฮอร์มุซและอำนาจอธิปไตยในการควบคุม คือจุดที่มีโอกาสสูงสุดที่จะเป็นชนวนยกระดับรอบใหม่ เพราะกระทบผลประโยชน์เศรษฐกิจของพันธมิตรตะวันตกและผลกระทบทางอ้อมต่อเศรษฐกิจโลก
• สำหรับผู้ติดตามในภูมิภาคเอเชีย รวมถึงไทย นัยสำคัญคือความผันผวนของราคาพลังงานจะยังคงเป็นภาวะปกติใหม่ต่อไปอีกระยะหนึ่ง ไม่ใช่ภาวะชั่วคราวที่จะคลี่คลายเร็ว ๆ นี้
• แนววิเคราะห์ที่เป็นไปได้จากการอ่านท่าทีทรัมป์คือการที่สหรัฐจะทำการโจมตีครั้งใหญ่โดยเฉพาะแหล่งพัฒนานิวเคลียร์แห่งใหม่ของอิหร่าน แลัวประกาศชัยชนะในผลสำเร็จตามเป้าหมาย จากนั้นก็ทะยอยถอนตัวจากการสู้รบ