ภูมิรัฐศาสตร์อิหร่าน-สหรัฐฯ เกมมหาอำนาจและระเบียบโลกใหม่ ตอนที่ 4

BRICS แม่งานฟื้นฟูอิหร่านและระเบียบโลกใหม่

ศาสตราจารย์ พลโท ดร.สมชาย วิรุฬหผล

1 อิหร่านไม่แพ้ — ความเข้าใจที่สำคัญที่สุด

หนึ่งในความเข้าใจผิดที่อันตรายที่สุดในการวิเคราะห์สงครามครั้งนี้คือการสรุปว่าอิหร่านแพ้ เพียงเพราะแพ้ทางทหาร ความเป็นจริงที่ประวัติศาสตร์พิสูจน์ซ้ำแล้วซ้ำเล่าคือ

• อิหร่านถูกแซงก์ชันต่อเนื่องมากกว่า 40 ปี — ระบอบยังคงอยู่
• อิหร่านสู้สงครามกับอิรักนาน 8 ปีสูญเสียหนักมาก — ระบอบยังคงอยู่
• อิสราเอลโจมตี proxy ทุกทิศในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา — ระบอบยังคงอยู่

เหตุผลเชิงโครงสร้างคือระบอบ Velayat-e Faqih ไม่ได้อยู่รอดด้วยความเจริญทางวัตถุ แต่อยู่รอดด้วย narrative ของการต่อต้านและการพลีชีพ การถูกโจมตียิ่งเสริม narrative นั้นให้แข็งแกร่งขึ้น การสูญเสียทางวัตถุนั้นสร้างใหม่ได้ แต่ความชอบธรรมทางการเมืองที่ได้จากการเป็น “เหยื่อของจักรวรรดินิยม แล้วยืนหยัดอยู่ได้”นั้นไม่อาจนับราคาได้

2 ทำไม BRICS จึงเป็นแม่งาน ไม่ใช่จีน

ความเข้าใจที่แหลมคมที่สุดในบทวิเคราะห์นี้คือการแยกแยะระหว่าง “จีนในฐานะประเทศ” กับ “BRICS ในฐานะสถาบัน” ซึ่งมีนัยยะที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

ถ้าจีนเข้าไปลงทุนอิหร่านโดยตรง

• สหรัฐฯ กดดันจีนได้โดยตรงผ่าน secondary sanctions
• ถูกมองว่าเป็น “จีนยึดอิหร่าน” ทำให้พันธมิตรตะวันตกกดดันได้
• จีนต้องรับความเสี่ยงทั้งหมดคนเดียว

แต่ถ้าใช้ BRICS เป็นแม่งาน

• กระจายความรับผิดชอบออกไปหลายประเทศ มีความชอบธรรมแบบ multilateral
• ยากที่สหรัฐฯ จะ sanction ทั้ง bloc ได้โดยไม่กระทบเศรษฐกิจตัวเอง
• จีนอยู่เบื้องหลังแต่ได้ผลประโยชน์เต็มๆ โดยไม่ต้องรับความเสี่ยง

เครื่องมือที่ BRICS มีอยู่แล้ว

เครื่องมือ	หน้าที่	ความสำคัญ
New Development Bank (NDB)	ปล่อยกู้ให้อิหร่านโดยไม่ผ่านระบบ Western financial	แทน IMF/World Bank ได้โดยตรง
BRICS Pay	ระบบชำระเงินข้าม SWIFT	ทำให้ sanctions ด้อยประสิทธิภาพ
Yuan Settlement	ทำธุรกรรมน้ำมันด้วย Yuan แทน USD	เร่ง de-dollarization

 

3 บทบาทของแต่ละสมาชิก BRICS

สิ่งที่ทำให้ BRICS ทรงพลังในสถานการณ์นี้คือการที่สมาชิกแต่ละประเทศมีศักยภาพเฉพาะตัวที่เสริมกันได้อย่างลงตัว

ประเทศ	บทบาทใน Iranian Reconstruction
จีน	โครงสร้างพื้นฐาน, เทคโนโลยี, อาวุธทดแทน — ภายใต้กรอบดีล 25 ปีมูลค่า 400 พันล้านดอลลาร์ที่ลงนามปี 2564
รัสเซีย	พลังงานนิวเคลียร์พลเรือน, อาวุธ, เทคโนโลยีทางทหาร
อินเดีย	IT, ยา, pharmaceutical, เส้นทางการค้า (trade corridor)
Brazil	เกษตรกรรม, food security, เทคโนโลยีเกษตร
Saudi Arabia / UAE	เงินทุน, reconstruction contracts — แรงจูงใจคือซื้อความมั่นคงระยะยาว
Egypt / Ethiopia	เชื่อมโยงแอฟริกาเข้าสู่ระบบ BRICS

 

4 ความหมายเชิงระบบที่ลึกที่สุด

การฟื้นฟูอิหร่านผ่าน BRICS ไม่ใช่แค่เรื่องเศรษฐกิจ แต่เป็น การทดสอบครั้งใหญ่ที่สุดของ BRICS ว่าสามารถทำหน้าที่แทนสถาบัน Western-led ได้จริงหรือไม่

ถ้า BRICS ฟื้นฟูอิหร่านได้สำเร็จ มันจะพิสูจน์ว่ามี alternative system ที่ใช้งานได้จริง ประเทศ Global South จะเห็นว่ามีทางเลือกนอกจาก IMF และ World Bank de-dollarization จะเร่งตัวขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ และที่สำคัญที่สุดคือ American sanctions กลายเป็นเครื่องมือที่ด้อยประสิทธิภาพถาวร

นั่นคือสิ่งที่สหรัฐฯ กลัวที่สุด ไม่ใช่อิหร่านมีนิวเคลียร์ ไม่ใช่ฮอร์มุซถูกปิด แต่คือ “Sanctions as a weapon ถูกทำให้ไร้ความหมาย” เพราะ sanctions คืออาวุธที่ทรงพลังที่สุดของสหรัฐฯ ในศตวรรษที่ 21 ทรงพลังกว่าเรือบรรทุกเครื่องบินด้วยซ้ำ

 

บทสรุป: ใครชนะและใครแพ้?

สมการสุดท้าย

เมื่อรวมการวิเคราะห์ทั้งสี่ตอนเข้าด้วยกัน ภาพที่ปรากฏขึ้นคือสงครามครั้งนี้เป็น Pyrrhic Victory — ชนะการรบแต่แพ้สงครามในภาพใหญ่

ผู้เล่น	สิ่งที่ได้	สิ่งที่เสีย
ทรัมป์ (ส่วนตัว)	ภาพ strongman, ฐานเสียง MAGA, มรดกส่วนตัว	ความน่าเชื่อถือระยะยาวของสหรัฐฯ
อิสราเอล	ลดภัยคุกคามระยะสั้น	พึ่งพิงสหรัฐฯ มากขึ้น ไม่ได้ deal ถาวร
อิหร่าน	Sympathy โลก, narrative ต่อต้านผู้กดขี่, เสริมความชอบธรรม	โครงสร้างพื้นฐาน (ชั่วคราว เท่านั้น)
จีน / BRICS	อิทธิพลในตะวันออกกลาง, ทดสอบ alternative system	ต้องรับภาระลงทุนฟื้นฟู
สหรัฐฯ (ในฐานะมหาอำนาจ)	ได้ภาพว่าเป็นผู้ชนะ	Hegemony ระยะยาว, Sanctions effectiveness, Moral authority
โลก	มีความหวังที่จะรอดพ้นจากการคุกคามของมหาอำนาจ	Stability และ predictability ของระเบียบโลก 80 ปี

 

ความย้อนแย้งที่ยิ่งใหญ่ที่สุด

ทรัมป์ชนะการเลือกตั้งด้วยการบอกว่าจะทำให้ America Great Again แต่นโยบายนี้กลับเร่งการเสื่อมถอยของ American Hegemony ไม่ใช่เพราะทรัมป์โง่ แต่เพราะเขามองผลประโยชน์ระยะสั้นในขณะที่การเมืองระหว่างประเทศเล่นเกมระยะยาว

จีนวางแผน 100 ปี สหรัฐฯ วางแผน 4 ปี — และนั่นคือความแตกต่างที่แท้จริงที่อธิบายพลวัตของโลกในต้นศตวรรษที่ 21สู่ทศวรรษใหม่แห่งโลกหลายขั้ว

บทเรียนสำหรับประเทศเล็กในโลกที่เปลี่ยนแปลง

สำหรับประเทศอย่างไทยและประเทศ Global South ทั่วไป การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้มีนัยสำคัญที่ต้องทำความเข้าใจ

• ระบบ Western-led ที่ครองโลกมา 80 ปีกำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน ไม่ใช่การล่มสลาย แต่เป็นการแบ่งขั้วใหม่
• BRICS ไม่ใช่แค่ club ของประเทศใหญ่อีกต่อไป แต่กำลังกลายเป็นสถาบันระหว่างประเทศที่มีน้ำหนักจริง
• การพึ่งพา USD และ SWIFT ในระยะยาวอาจมีความเสี่ยงมากกว่าที่เคยประเมิน
• ประเทศที่ hedge ได้ดีที่สุดคือประเทศที่ไม่ตกเป็นเบี้ยของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง