เมื่อผู้จัดเลือกตั้งท้าชนศาลฎีกา

ศึก กกต. – ศาลฎีกา – ศาลรัฐธรรมนูญ ในคดี สว. และคำถามว่า “ทางตัน” จะเกิดหรือไม่

ทหารประชาธิปไตย

ข้อมูล ณ วันที่ 10 พฤศจิกายน 2569

1. จุดเริ่มต้นของความขัดแย้ง

วันที่ 3 พฤศจิกายน 2569 คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) มีมติ 5 ต่อ 2 ให้เตรียมยื่นศาลรัฐธรรมนูญตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 210 (2) เพื่อวินิจฉัยหน้าที่และอำนาจของ กกต. ในการเลือก สว. เหตุเกิดหลังศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งรับคำร้อง 3 คดี (ลต สว 8, 9 และ 10/2569) ซึ่งขอให้ตรวจสอบคุณสมบัติผู้มีสิทธิเลือกระดับประเทศ 5 ราย และเพิกถอนคำวินิจฉัยที่ กกต. เคยยกคำร้อง โดยกกต. ถามสองข้อ คือขอบเขตอำนาจของ กกต. และคำวินิจฉัยตามมาตรา 60 วรรคสองและมาตรา 62 แห่ง พ.ร.ป. สว. 2561 เป็นที่สุดจนยื่นศาลฎีกาตรวจสอบซ้ำไม่ได้หรือไม่ แก่นของเรื่องคือ “ใครมีอำนาจตรวจสอบผู้จัดการเลือกตั้ง”

2. ข้อเท็จจริงที่ต้องแยกให้ชัด

• ยังไม่มีคำพิพากษาของศาลฎีกาในประเด็นนี้ มีเพียงคำสั่งรับคดีและการนัดไต่สวน
• วันที่ 5 พฤศจิกายน ศาลฎีกายกคำขอเลื่อนคดีของ กกต. เพราะยังไม่มีการยื่นเรื่องจริง และคงนัดไต่สวนวันที่ 21 ธันวาคม (ผู้ร้อง) และ 22 ธันวาคม (กกต.)
• เท่าที่ตรวจสอบได้ ยังไม่พบรายงานยืนยันว่าศาลรัฐธรรมนูญรับคำร้องของ กกต. แล้ว

3. ข้อโต้แย้งของสองฝั่ง

ฝั่ง กกต. เสียงข้างมาก: ผู้สมัครผ่านการตรวจสอบและประกาศรายชื่อแล้ว คำวินิจฉัยยกคำร้องเป็นที่สุด และการรับคดีของศาลฎีกากระทบอำนาจจัดการเลือกตั้งอย่างร้ายแรง กกต. อ้างคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 52/2546 (สมัยรัฐธรรมนูญ 2540) และ 14/2566 (เลือกตั้งท้องถิ่น) ซึ่งผู้เขียนยังไม่ได้อ่านฉบับเต็ม จึงยืนยันไม่ได้ว่าตรงกับคดีนี้เพียงใด

ฝั่งผู้คัดค้าน: กกต. เสียงข้างน้อย 2 คน (สิทธิโชติ อินทรวิเศษ และชาย นครชัย) เห็นว่าคำร้องไม่เข้าเงื่อนไขมาตรา 210 (2) และเป็นการจำกัดอำนาจศาลฎีกา นักกฎหมายบางรายเห็นว่าศาลรัฐธรรมนูญไม่ใช่ “ศาลเหนือศาล” ส่วน ศ.พิเศษ จรัญ เสนอให้ กกต. ยื่นคัดค้านในศาลฎีกา แล้วขอให้ส่งประเด็นไปศาลรัฐธรรมนูญ แทนการยื่นตรง

4. บรรทัดฐานในอดีต

ไม่พบกรณีที่ศาลฎีกามีคำพิพากษาแล้ว กกต. ไม่ยอมรับและส่งศาลรัฐธรรมนูญ กรณีใกล้เคียงคือการเลือกตั้ง ส.ส. กุมภาพันธ์ 2569 ที่ กกต. ยื่นศาลฎีกาถอนชื่อผู้สมัครที่ถูกจำกัดสิทธิ และศาลฎีกาสั่งถอนบัญชีรายชื่อ 31 คน ซึ่งสองฝ่ายไปทางเดียวกัน คดีนี้จึงดูเป็นครั้งแรกที่ กกต. โต้เขตอำนาจศาลฎีกาโดยตรง แต่คำว่า “ไม่เคยมีมาก่อน” มีขอบเขตจำกัดเท่าที่ผู้เขียนค้นมาได้

5. สามสถานการณ์

• ศาลรัฐธรรมนูญไม่รับ: ศาลฎีกาเดินหน้า ความตึงเครียดลดลง แต่ กกต. ต้องตัดสินใจว่าจะสู้ต่อในศาลฎีกาหรือไม่ ทางลงคือแนวของ ศ.พิเศษ จรัญ
• รับ และวินิจฉัยว่าศาลฎีกาไม่มีอำนาจ: คดีกลุ่มอำนาจเจริญและคดีคล้ายกันอาจยุติ แต่ถ้าศาลฎีกาตัดสินไปก่อน จะเกิดคำถามถึงผลของคำพิพากษานั้น ใกล้ภาพ “ทางตัน” ที่สุด
• รับ แต่วินิจฉัยว่าศาลฎีกามีอำนาจ: กกต. ต้องปฏิบัติตาม ความน่าเชื่อถือลดลง และคดีฮั้ว สว. เดินต่อ

6. ความเสี่ยงทางอาญาของ กกต.

กรรมการและเลขาธิการ กกต. อาจถูกฟ้องตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 157 (เจ้าพนักงานปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบเพื่อให้เกิดความเสียหายแก่ผู้อื่น หรือโดยทุจริต) ได้ในทางหลักการ คำวินิจฉัยประธานศาลอุทธรณ์ที่เผยแพร่ 7 พฤศจิกายน อ้างมาตรา 39 แห่ง พ.ร.ป. กกต. ว่าให้ถือกรรมการเป็นเจ้าพนักงานตามประมวลกฎหมายอาญา และมีรายงานว่าในคดีของ พล.ต.อ.วาสนา เพิ่มลาภ อดีตประธาน กกต. (ไม่เร่งสืบสวนข้อร้องเรียนเลือกตั้ง 2549) ศาลฎีกาพิพากษายืนจำคุกคนละ 2 ปีไม่รอลงอาญา เมื่อ 3 มิถุนายน 2559

ปัจจุบันพรรคประชาชนยื่นฟ้อง กกต. ตามมาตรา 157 ที่ศาลอาญาคดีทุจริตฯ เมื่อ 26 กุมภาพันธ์ 2569 และฝ่ายค้านเตือนว่า กกต. เสียงข้างมากอาจเสี่ยงจากมติคดีฮั้ว สว. 14 กันยายน ที่ให้ฟ้อง 77 ราย ขณะที่คณะกรรมการไต่สวนเคยเสนอ 229 ราย อนึ่งเมื่อ 6 พฤศจิกายน ประธานศาลอุทธรณ์วินิจฉัยว่าคดีที่ราษฎรผู้สมัคร สว. ฟ้อง กกต. อยู่ในเขตอำนาจศาลอาญาคดีทุจริตฯ ซึ่งสื่อรายงานว่ากลับแนวเดิมที่ให้ส่งผ่าน ป.ป.ช. และอัยการสูงสุด

ข้อควรระวัง: คดีที่ได้รับวินิจฉัยนั้นข้อหาเป็นความผิดตาม พ.ร.ป. สว. และ พ.ร.ป. กกต. ต้องตรวจฉบับเต็มว่าครอบคลุมมาตรา 157 หรือไม่ และความผิดต้องพิสูจน์เจตนาทุจริตหรือการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ ไม่ใช่เพียงดุลยพินิจที่ผิดพลาด การยื่นศาลรัฐธรรมนูญซึ่งเป็นช่องทางตามรัฐธรรมนูญต่างจากการละเว้นไม่สืบสวน และการกล่าวหายังไม่ใช่ข้อเท็จจริงว่ากระทำผิด

7. ผลต่อความน่าเชื่อถือของ กกต. ในสายตาประชาชน

มติ 14 กันยายนที่ให้ฟ้อง 77 ราย จากผู้ถูกร้อง 427 ราย (รวม สว. ชุดปัจจุบัน 26 ราย) ถูกฝ่ายวิจารณ์มองว่าเป็นการเลือกฟ้อง นิด้าโพล (15-16 ก.ย. 2569, 1,310 ตัวอย่าง) พบ 35.57% เห็นว่า กกต. ชุดปัจจุบันจะเผชิญศึกหนักทางการเมืองและกฎหมาย และ 54.5% ไม่กังวลความวุ่นวาย ส่วนไอเอฟดีโพล (16-18 ก.ย. 2569, 1,237 ตัวอย่าง, ±3%) รายงานพาดหัวว่าราว 73% คาใจและมอง กกต. “อุ้มการเมือง”

โพลทั้งสองสำรวจก่อนมติยื่นศาลรัฐธรรมนูญ 3 พฤศจิกายน และผู้เขียนยังไม่พบโพลที่วัดเรื่องนี้โดยตรง การที่ผู้ถูกตรวจสอบขอให้ศาลอีกแห่งจำกัดอำนาจผู้ตรวจสอบ ถูกฝ่ายค้านและ กกต. เสียงข้างน้อยมองว่าเป็นการปกป้องตนเองจากการถูกตรวจสอบ ขณะที่ฝั่ง กกต.เสียงข้างมาก มองว่าเป็นการใช้ช่องทางรัฐธรรมนูญเพื่อรักษาความเป็นที่สุดของคำวินิจฉัย ความเสี่ยงทางอาญาและความน่าเชื่อถือจึงเสริมกัน และต่อให้ศาลยกฟ้อง ความสงสัยของประชาชนอาจยังอยู่ เพราะความน่าเชื่อถือขึ้นกับวิธีใช้อำนาจมากกว่าผลคดี

8. ข้อสังเกตเชิงวิเคราะห์: ทางตันเกิดเมื่อใด

ข้อวิเคราะห์ว่า หากศาลรัฐธรรมนูญรับเรื่องและวินิจฉัยว่าศาลฎีกาไม่มีอำนาจ จะเกิดความขัดแย้งระหว่างองค์กรอิสระที่มีที่มาเกี่ยวพันกับฝ่ายนิติบัญญัติกับฝ่ายตุลาการ เป็นข้อกังวลที่มีน้ำหนัก แต่ควรชั่งสามข้อ

1. ที่มาของศาลรัฐธรรมนูญไม่ได้มาจากสายนิติบัญญัติล้วน ตามรัฐธรรมนูญ 2560 เท่าที่ผู้เขียนจำได้ ตุลาการส่วนหนึ่งมาจากศาลฎีกาและศาลปกครอง
2. แกนความขัดแย้งอธิบายได้ตรงกว่าด้วยคำถามว่าใครตรวจสอบผู้จัดการเลือกตั้ง เพราะ กกต. เป็นผู้ถูกตรวจสอบเอง
3. ทางตันจะเกิดจริงเมื่อสองศาลมีคำสั่งขัดกัน หรือองค์กรใดปฏิเสธปฏิบัติตาม จึงควรอ่านเป็นเงื่อนไขว่า “ถ้าสองศาลตัดสินขัดกัน” ซึ่งปัจจุบันยังเป็นความเป็นไปได้ ไม่ใช่ข้อเท็จจริง

9. สิ่งที่ต้องจับตา

• ศาลรัฐธรรมนูญรับคำร้องหรือไม่ และสั่งคุ้มครองชั่วคราวหรือไม่
• ลำดับเวลาเทียบการไต่สวนของศาลฎีกา 21-22 ธันวาคม
• ท่าทีของ กกต. เสียงข้างน้อย 2 คน และการเมืองในวุฒิสภา
• ความคืบหน้าคดีอาญาที่ฟ้อง กกต. และผลโพลใหม่หลังมติยื่นศาลรัฐธรรมนูญ

10. บทสรุป

บทความนี้แม้จะอ้างอิงข้อกฎหมายแต่เป็นการอ้างตามความเห็นของนักกฎหมาย แต่การวิเคราะห์มุ่งประเด็นการเมือง และความน่าเชื่อถือขององค์กรอิสระในสายตาประชาชนและโยงใยถึงพรรคการเมืองหลักในรัฐบาล

ส่วนทางตันทางสถาบันยังเป็นความเสี่ยง ไม่ใช่ข้อเท็จจริง และจะชัดขึ้นเมื่อศาลรัฐธรรมนูญตัดสินใจว่าจะรับคำร้องหรือไม่ และเมื่อศาลฎีกาไต่สวนตามนัด ประเด็นที่ลึกกว่าคดี สว. คือผู้จัดการเลือกตั้งที่มีคำวินิจฉัยเป็นที่สุดตามกฎหมาย จะถูกตรวจสอบโดยองค์กรตุลาการใดได้เพียงใด คำตอบ รวมทั้งความเสี่ยงทางอาญาและความเชื่อมั่นของประชาชน จะกำหนดแนวทางของการเลือกตั้งครั้งต่อไป