เศรษฐกิจสีเงินในยุคดิจิทัล (Silver Economy in Digital Era)

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ธันย์พัทธ์ ใคร้วานิช

Silver Economy เป็นคำที่ใช้กับผู้สูงอายุ ที่มีผมสีเงินที่บ่งบอกถึงวัยที่ผ่านประสบการณ์มากมายในชีวิตการทำงาน เมื่อนำมารวมกับการมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจ ก่อให้เกิดคำใหม่ว่า เศรษฐกิจสีเงิน หรือ Silver Economyนั่นเอง การเปลี่ยนแปลงเข้าสู่สังคมสูงอายุของประเทศไทย และอัตราการเกิดที่ลดลง ทำให้จำนวนแรงงานลดลงไปด้วย ประกอบกับวิทยาการก้าวหน้าทางการแพทย์ทำให้คนมีอายุเฉลี่ยสูงขึ้น ทำให้จำนวนสัดส่วนของผู้สูงวัยมากขึ้นตามไปอีกเมื่อเทียบกับจำนวนประชากรทั้งหมด การเตรียมความพร้อมเพื่อรองรับสังคมผู้สูงอายุ สนับสนุนการดำเนินนโยบายที่สอดคล้องให้กับผู้สูงอายุ เช่นในด้านสังคม การปรับสภาพแวดล้อม ที่พักอาศัยและการจัดให้มีบริการสาธารณะที่เหมาะสม เมื่อผู้สูงอายุพ้นจากการทำงานมาจนครบช่วงวัยเกษียณแล้ว การสร้างสังคมผู้สงวัยให้เป็นเครือข่ายผู้สูงอายุ อาจมีส่วนช่วยในการเยียวยาจิตใจของผู้สูงอายุได้ ซึ่งจะสื่อออกมาถึงสุขภาพร่างกายและจิตใจให้เป็นผู้สูงอายุที่มีคุณภาพ พึ่งพาตนเองได้ รวมถึงอาจมีการตั้งกลุ่มชมรม พัฒนาหลักสูตรเพื่อการประกอบอาชีพหลังเกษียณขึ้น เตรียมรองรับกับภาวะของกลุ่มผู้สูงอายุอย่างมีประสิทธิภาพ สอดคล้องกับเศรษฐกิจเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลง

การรับมือกับภาวะสังคมผู้สูงอายุของประเทศใดๆ มักเริ่มตั้งแต่การมีผู้สูงอายุเกินกว่าร้อยละ 10 นั่นแปลว่ากำลังก้าวย่างสู่สังคมผู้สูงอายุ จนถึง ร้อยละ 20 ของประชากรทั้งหมด นั่นคือเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์อย่างประเทศญี่ปุ่นเป็นต้น เป็นที่ทราบกันแล้วว่าพฤติกรรมการใช้จ่ายของกลุ่มผู้สูงอายุก็มักแตกต่างจากการใช้จ่ายของกลุ่มผู้บริโภควัยอื่นๆ ที่เห็นได้ชัด คือ พฤติกรรมการใช้จ่ายที่เกี่ยวกับการเข้าสังคมหรือการทำงานลดลง แต่ขณะที่ค่าใช้จ่ายเกี่ยวกับสุขภาพมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น แต่เนื่องจากกลุ่มผู้สูงอายุก็มีกลุ่มรายได้ที่ต่างไปจากเดิมเช่นกัน ขึ้นอยู่กับภูมิหลังแต่ละครอบครัวด้วย จึงมองว่ากลุ่มผู้สูงอายุที่ออกจากงานกลุ่มหนึ่งต้องการพึ่งภาครัฐรวมถึงครอบครัวมากขึ้น

ในขณะที่กำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุของไทยแต่เรายังจนอยู่เลย หรือแก่ก่อนจน การเตรียมความพร้อมรับมือสังคมผู้สูงอายุ การสนับสนุนการดำเนินงานเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ การส่งเสริมการประกอบอาชีพของผู้สูงวัย ด้วยการที่ยังให้คนกลุ่มนี้ยังมีรายได้อาชีพที่ยังพอสามารถหารายได้เพื่อใช้จ่ายสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานของตนเองได้ในชีวิตประจำวัน การแนะนำแนวทางอาชีพที่เหมาะสมกับทักษะของแรงงานการเรียนรู้หากต้องการทำอาชีพต่างๆ เพื่อสร้างโอกาสและขยายอายุการจางแรงงานสูงวัย นอกจากนี้อาจมีการทำงานในเชิงพื้นที่ร่วมกับชุมชนท้องถิ่น   เนื่องจากช่วงเวลาที่ยังทำงานได้พบเจอกับผู้คนมากมาย และยังเป็นส่วนช่วยเพื่อไม่ให้คิดว่าว่างเปล่าหลังจากการเกษียณได้เช่นกัน เตรียมมือรับเป็นผู้สูงอายุที่ดีมีคุณภาพหลังการใช้ชีวิตหลังเกษียณอย่างมีความสุข โดยไม่ต้องกังวลเรื่องเงินทอง จึงเห็นว่าเราคงจะต้องทำความเข้าใจถึงผลกระทบต่อเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรดังกล่าว และเตรียมพร้อมรับมือกับสิ่งที่จะเกิดขึ้น ทั้งนี้ เพื่อทำให้การพัฒนาประเทศให้สามารถเกิดขึ้นได้อย่างต่อเนื่องและยั่งยืน จึงอยากยกประเด็นผลกระทบจากการเข้าสู่สังคมสูงอายุต่อมิติทางเศรษฐกิจ ในปัจจุบันมีกลุ่มที่เป็น ผู้จ้างงานตนเอง นอกจากนั้น ในกลุ่มแรงงานที่มีอายุสูงก็มีแนวโน้มที่จะเป็นผู้จ้างงานตนเองเพิ่มขึ้นอย่างมาก

จุดประกายแนวคิด อาชีพของผู้สูงอายุเชื่อมโยงจากการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีก่อให้เกิดเศรษฐกิจการแบ่งปัน(Sharing Economy) โดยใช้อินเทอร์เน็ตแพลตฟอร์ม เครื่องมือทางเครือข่ายสังคมออนไลน์ บริบทของเศรษฐกิจการแบ่งปัน ตามแนวคิดใช้ประโยชน์แต่ไม่ประสงค์เป็นเจ้าของโดยการจ่ายค่าธรรมเนียม โดยอาศัยการแลกเปลี่ยนการค้าหรือการให้เช่าผลิตภัณฑ์และบริการผ่านแพลตฟอร์ม C2C (Customer to Customer) บนอินเทอร์เน็ต การบริโภคแบบร่วมมือและมีส่วนร่วม จากการเป็นเจ้าของทรัพย์สินก่อให้เกิดหนี้สินมากมาย ใช่ว่าทุกคนจะสามารถมีทรัพย์กันได้ทุกคน แต่ทุกคนหรือจำนวนมากสามารถใช้ประโยชน์จากทรัพย์สินนั้นได้ โดยการเช่า อีกประการหนึ่งสินทรัพย์มักต้องมีค่าใช้จ่ายหรือค่าเสื่อม เศรษฐกิจแบ่งปันที่เรารู้จักกันเป็นอย่างดี เช่น Grab (แทกซีสาธารณะ) Airbnb (ห้องเช่า) เป็นต้น ตามแนวคิดมีรถก็สามารถเข้าร่วมอาชีพขับแทกซี่ได้ถ้าต้องการ ซึ่งสามารถต่อเชื่อมโยงสู่อาชีพของผู้สูงวัย ในการมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจหลังเกษียณได้ นอกจากนั้นแนวคิดของ การท่องเที่ยวแบบนวัตวิถี การผลิตสินค้า OTOP สามารถเข้าสู่ระบบออนไลน์ผ่านโทรศัพท์มือถือได้เช่นกัน

นโยบายสนับสนุนจากภาครัฐ การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรที่กำลังเกิดขึ้น แม้จะสร้างความกังวลใจให้กับใครหลายคน แต่การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวก็เป็นผลมาจากแรงผลักดันจากการเปลี่ยนแปลงตามโครงสร้างทางเศรษฐกิจ สังคมและเทคโนโลยี ที่เกิดขึ้นตามระดับการพัฒนา การสนับสนุนในการแก้ไขกฎหมายให้ สิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นได้ ไม่ว่าจะเป็นการลดหย่อนภาษีให้กับสถานประกอบการในการจ้างแรงงานผู้สูงอายุ การส่งเสริมทั้งการพัฒนาทักษะแรงงานผู้สูงอายุ การพัฒนาระบบการเงินให้ผู้ประกอบการที่มีความสนใจเข้าร่วมกิจกรรมที่เกี่ยวกับผู้สูงอายุสามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้มากขึ้น การสร้างสังคมให้ผู้สูงอายุให้มีความสุข สามารถช่วยเหลือตัวเองได้ไม่เป็นภาระแก่ผู้ใด เป็นผลิตผลที่ไม่ใช่ตัวเงิน (in kind) ต้องไม่มองในรูปแบบตัวเงิน (in cash) อย่างเดียว เพราะ ‘คนสูงอายุในอนาคต’ จะกระทบกับทุกคนในสังคม ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือวัยทำงานในอนาคต

ดังนั้นลักษณะอาชีพ ที่เหมาะกับผู้สูงอายุ จึงต้องมีศึกษาอย่างกว้างขวาง รวมถึงนำเสนอแนวนโยบายที่อาจมีส่วนช่วยบรรเทาผลกระทบ ให้ผู้สูงอายุมีความสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจและสังคมในยุคดิจิทัลมากขึ้น